икки челәк өрүк

Қирғизистан, иссиқ көл, барсқун мәһәллиси

әзиз әйса әлкүн

 


шеирни аңлаш: ikki_chelek_oruk_Elkun.mp3

 

йол яқисида
сарғайған икки челәк өрүк
қирғиз қизи херидар күтүп турар
әсирләргә гуваһ
қери седә дәрихи астида.

 

сетивелишни күтәр йолучидин
һәммиси тоюн өрүкләр
қумулниң яки кучаниң сортидин.
пишқан, мәй болған
сәһәрдә хоразниң чиллиши билән тәң
узүлгән өрүкләр сепидин
нәпәс елип қиз
хантәңриниң мәйин шамилидин.

 

қиз төнүгүн мәктәптә иди
бүгүн өрүк сетип олтурар
ялғуз йол яқисида.
униңға бир китап һәмра
йолдин өткән машиниларға
қилмас пәрва
қиз бағлинип қалған китабқа
китаб һәм бағланған қизға…

 

өрүк сатқучи қиз исми
җамиләмдур яки гүлсарә
бешидики гүллүк яғлиқи
туғ кәби шамалда ләпилдәп турар.

«чала тәрҗиман» ниң мәқсити адәм өлтурушму?

 

(«илһам тохти институти» тор бетидә берилгән баянатиниң әкрәм исимлик бир чала тәрҗиман тәрипидин қәстәнлик билән хата тәрҗимә қилғанлиқи һәққидә)

 

әзиз әйса әлкүн

 

йеқинқи бир һәптидин буян рамизан ейиниң хасийитигиму пәрва қилмай, уйғур сүргүн топлуқлири арисида питнә-пасатлар әң йоқири пәллигә йәтти вә бу пәллә давамлиқ йоқири сәвийәләр билән күндин- күнгә өрләватиду. мушундақ һәммә кишиниң көңлини йерим қилидиған, диний әпкаримиз вә кишилик әхлақимизға зит болған тетиқсиз муназириләр немә учун бу ай – бу күнләрдә йүзбериду? йәнә келип болунған муназириләр шу қәдәр хүникләшкән вә хумсилашқан болуп, адәмий әхлақиниң әң рәзиллик сәвийисигә йәткән вәяки униңдинму һалқиған идики, һазирға қәдәр бир қанчә тор «маңқуртлири» йүзбетик (Face book) Қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда кәминә билән биллә 71 яшқа киргән, өмүр бойи уйғур учун, уйғурниң һөрлики учун хизмәт қилған бовимиз йоллуқ сәпдишим әнвәрҗан акиниң рәсимлирини кириштүрүп ишләп, өлум тәһдитлири селип учур йоллиған вә у кириштүрүлгән рәсимни иҗтимаий таратқуларда шәрәпсизләрчә тарқитип, сазайи қилишқа үлгүрушкән иди.

 

хош, ундақта атиси қойған исминиму очуқ -ашкарә ейтишқа җүрәт қилалмайдиған, исми йоқ, там арқисиға мөкүнүп туруп, һақарәт қилидиған уйғур тиллиқ «маңқуртлар» ниң бу қәдәр һуҗум нишаниға айлинип қелишимизға зади қандақ иш сәвәб болди?

 

әпсуслинарлиқ иш- бу йәрдә һич кимниң гунаһи йоқтур. әгәр бар дейилсә, у киши уйғурниң һоқуқини қоғдаймән дәп Хитай һөкүмити тәрпидин наһәқ «гунаһкар» қилинған, Хитайниң қараңғу түрмисидә азаб чекиватқан уйғурниң сөйүмлүк пәрзәнти, уйғурниң виҗдани илһам тохти әпәндидур! бу көңүлсиз маҗираларға түтүн болған ишларниң сәвәбини қисқа қилип чүшәндүрсәк, «илһам тохти һәрикити» гурупписи 2016- йили қурулған вақитта өзиниң тор бетидә елан қилған бир баянат төт йилидин буян торда турған болсиму һечкимниң диққәт- етибарини чәкмәй, һазирқи илһам тохти институти қурулуп, 2020-йили 27-април шу төт йил турған баянат әнвәр ака тәрпидин көчүрүп чапланғанлиқтин келип чиққан бир хаталиқ иди

мениң «қизил сизиқим»

әзиз әйса әлкүн

 

әсәрни рабийә давут оқуди
әсәрни бивастә аңлаш: Elkun_qizil_siziqim.mp3

 

әссаламу әләйкум мөһтәрәм қериндашлар! мән йеқинқи күнләрдин буян пүткүл муһаҗирәттики уйғур дунясида «илһам тохти институти» ниң баянатнамиси һәққидә болунған муназирә, тәнқидләрни соғуқ қанлиқ билән аңлидим. көплигән қериндашлиримизниң тәлипи билән мән бу мәсилә һәққидә мән төвәндикидәк чүшәнчә беримән:

 

милади 2020-йили 4-айниң 27-күни илһам тохти институтиниң тор бекитидә елан қилинған, 2016- йили қурулған «илһам тохти гурупписи» ни «илһам тохти институти» ға өзгәртиш һәққидики баянатни мән язмидим вә бу баянатни илһам тохти институтиниң рәиси әнвәрҗан ака өзиниң язғанлиқи вә буниңдин келип чиққан барлиқ мәсулийәтни өз устигә алидиғанлиқи һәққидә рәсми баянат бәрди. (баянат: www.ilhamtohtiinstitute.org/?p=587). шуңа мениң бу мәсилидә җавабкарлиғим вә мәсулийитим йоқ. йәниму ениқрақ ейтсам, әнвәрҗан ака өзиниң чүшәндүрүшидә мәзкур баянатниң 2016- йили «илһам тохти гурупписи» қурулғанда, явропалиқ бир қанчә уйғур достлириниң ярдимидә язғанлиқини вә шу баянатнамини нәшир қилишқа маңа әвәткәнлики һәққидә учуқ чүшәнчә бәрди.

 

«илһам тохти институти» ниң рәиси әнвәрҗан ака язған енглизчә баянатқа мениң исмимни қошуп елан қилишни сориған иди вә мән ушбу институтниң катипи вә тор бекәт башқурғучиси болғанлиқим учун исмим қошулуп елан қилинған иди. әнвәрҗан ака бу мәсилидики җавабкарлиқни өз устигә алғандин кейин, әнвәрҗан акиниң қошулуши билән мән исмини ушбу баянаттин елип ташлидим.

 

бу мәсилә сәвәблик һәқиқи әһвални бурмилап тәрҗимә қилған вә қутратқулуқ қилған, җүмлидин мениң шәхсийитимгә һуҗум қилған, һәтта өлүм тәһдитлири салғанларниң җавабкарлиқлирини сүрүштә қиливатимән, хатирләватимән, тәкшүрватимән вә шу кишиләр яшаватқан дөләтлириниң қанун орунлириға шикайәт қилишниң йоллирини издәватимән.

»һиҗран тиниқлири« висал тиниқлириға айлансун

(шаир абдуреһим парач әпәндимниң йеқинда иистанбулда нәшир қилинған «һиҗран тиниқлири» намлиқ китаби үчүн йезилған беғишлима)

 

өз вәтинидин айрилип сүргүнгә мәҗбур болған кишиләр мәңгү бәхтлик болалмайду, шу вәҗидин йүрәклири қан болған уйғурлар учун, болупму уйғур вә уйғур вәтининиң һөрлики учун қәләм тәврәткән һәр бир қәләм игисигә вәтәндин айрилиш һиҗрани әбәдий темадур. җүмлидин сиз муһаҗирәттики бир уйғур болуп, мубарәк ана тилиңизда яш вә талантлиқ шаир абдурәһим парачниң қәлимидин пүтүлгән һәр бир мисралиридин уйғурниң һөрлики, вәтининиң азадлиқи, адаләт вә инсанлиқниң күйлири төкүлсә, дурданә ғәзәллиридин оттура әсир уйғур классик шеирийитиниң изналири намаян болуп туридиған, түрлүк мәзмунлардики шеирлирини оқуғиниңизда, уйғур тилиниң нәқәдәр бай, бир гүзәл тил икәнликидин сөюнсиңиз, мисралириға муҗәссәмләнгән җушқунлуқ, заманимиздики уйғур қисмитиниң һәр бир тиниқлири намаян қилинған қурларни иштияқ билән оқуйсиз. 

әлкүнниң һекайиси дуня қәләм сәһиписидә

анне әршидин (маарип илми доктори)

 

уйғур язғучиси, шаир әзиз әйса әлкүнниң һекайиси хәлқара язғучилар тәшкилатиниң қәләм сәһиписидә нәшир қилинғанлиқини тәбрикләймән!

 

хәлқара язғучилар тәшкилати – бу қандақ тәшкилат? авал бу тәшкилат билән қисқичә тонушувалайли.
 

хәлқара язғучилар тәшкилати қисқартилип »хәлқара қәләм» (PEN International)  дәп атилиду. буниң мәниси енгилиз тилидики «шаир, мақалә вә роман язғучилар» дегән мушу уч аталғуниң қисқартилмиси болуп, бу тәшкилат 1921-йили лондонда қурулған. бу тәшкилатниң язғуЧилири дуня миқясида пикир әркинликини, йезиш әркинликини, адаләтни тәшәббус қилип, бигунаһ түрмиләргә қамалған, һәрхил зиянкәшликкә учурған, һәмдә наһәқ әйибләнгән язғучилар, шаирларниң әркинликини қоғдаш үчүн қәләм көрүши қилидиған, дуня «инсан һәқлири хитабнамиси« ни йезип чиққан вә мәзкур хитабнаминиң дуняви омумлишишиға асас салған хәлқара имтиязға игә бир хәлқара тәшкилаттур. бу тәшкилатиниң дунядики һәр қайси дөләтләрдә 145 тармақ тәшкилатлири бар болуп, җүмлидин мәрһум күрәш күсәнниң тиришчанлиқи билән уйғур қәләмкәшләр җәмийитиму мәзкур тәшкилатқа 2008- йили рәсми әза болуп киргән. 

бир қәтрә инсанлиқ

әзиз әйса әлкүн

 

әсәрни рабийә давут оқуди
әсәрни бивастә аңлаш: Bir_qetire_insanliq.mp3

 

әй дуня биз есиңдиму, бир қәтрә инсанлиқ меһри муһәббити билән, өзиниң яритилған иззәт вә қәдири қиммити билән адәм болуп яшашқа нида қиливатқан дуняда уйғур биз дегән милләт бар!

 

мән дунядики әң әркин бир дөләттә туруп, бу қурларни йезиватқинимда, хтайнң җаза лагерлиға уйғур болуп дуняға төрәлгәнлики учун җинайәтчи қарилип, көк асманни, күн нурини, әркин пәрваз қилған қушларни көрүп яшаш һоқуқи тартивелинған, һәр күни бир қача ашқа зар болған милйонлиған бигунаһ уйғур өлүм гирдабида азаб чәкмәктә.

 

нурсиз бир җуп көзлиридин үмид шамлири пилдирлап өчәй дәп қалған, өзлириму тәсәввур қилалмайдиған йирақ – йирақ әлләргә учуп кәткән йүрәк парилириниң йенида болишини, көзлири юмулғичә уларни бир көрүвелишни өзиниң әң ахирқи арзуси қилған уйғурниң милйонлиған меһрибан анилири җүмлидин мениң анам, мән силәрниң оғлуңлар болуп қалғанлиқимдин, силәрни адимий һайванларниң зулумидин қоғдиялмиғанлиқимдин чәксиз өкүнимән. мәндәк ярамсиз пәрзәнтиңларни кәчүрүңлар ! мән силәргә һич нәрсә қилип берәлмидим, силәрниң пәрзәнтиңлар учун сиңдүргән меһнитиңларни таки нәпсим тохтиғичә ақлисамму, бу һәқ йолда өлсәмму йәнила азлиқ қилиду. мән һәр сәһәрдә силәрниң аман – есәнликиңлар учун дуа қилимән. силәрниң һөрлүкиңлар учун қандақ хизмәт қилишниң иманклири устиә баш қатуримән, бар вә йоқ имаканларни издәш учун һәрикәткә өтимән.

көзүңдин тамчә йешиң сирғиса

Muhabbet_qorghani

әзиз әйса әлкүн
 

ше‍ирни меһригүл оқуди
Kozungdin_tamche_yeshing_sirghisa.mp3

 

көзүңдин тамчә йешиң сирғиса,
йүриким сән биллән биллә йиғлайду…
сөйгәчкә сени нәпсимгә қошуп,
ашиқ сәвдаси мени тилғийду.
 
көзүңдин тамчә йешиң сирғиса,
мә өзүмни яримас сезимән.
саңа дил азари йәтмисун дәп,
қәлбимдин әң гүзәл үнчә тизимән.
 
көзүңдин тамчә йешиң сирғиса,
өзүмни әйибкар бәңваш билимән…
сәндики назлиқ мәндә болмиғач,
наданлиқ кочисида пиған чекимән!
 
сөйдүм сени яр қәләндәр кәби,
дәрвиш ашиқиң сөйүшкә һазир.
лекин көзүңдин йешиң ақмисун,
болай пәрванәң йениңға заһир!

адалитиңни сораймән дуня

“apam_2011”

әзиз әйса әлкүн

 

мән налә қилсам
азабимдин өртинип әй дуня –
йүрәкни ләхтә қилип ярарсәнму?

 

яшимаймән
сән бәргән тәқдирни тән елип,
болмиса өмүрни сән –
хазан қилип чәйләрсәнму?

 

мән тәкрар дедим
адалитиңни сораймән әй дуня-
әл қисаси минәл һәқдур
дегән иди бовам маңа.

 

сәндин илтиҗайим шу –
өзүңдики адәмсиман һайванларни
инсанлиқ таразисиға саларсәнму?
уларниң кәчүрүлмәйдиған җинайитидин
бир-бирләп һесаб елип
бир күни-
адаләтниң дарға
уларни асарсәнму?!

 

2018-йили 27-декабир, лондон

«уйғурлар яшисун!»

“Urumchi_7_2009”

әзиз әйса әлкүн

 

«5-июл үрүмчи» паҗиәсиниң 10 йиллиқини хатирләймән. 

 

«5-июл үрүмчи» қирғинЧилиқида биғубар һаяти набут қилинған уйғур яшлириниң роһи шад болсун! амен!

 

яратқучимиз кәминини өзигә әң йеқин қилди, мәйли мән қәйәрдә болай, мени һич бир вақит хәлқимниң күлкиси вә йиғисиға һәмнәпәс болуштин айримиди. 

 

мән, маңа ата қилған һиммәт вә қисмәтләрниң түрткисидә «5-июл қирғинЧилиқиниң тирик гуваһчиси» болдум! аллаһим, кәминини бу күнгә несиб қилдиң, әң авал мени пахтини оттин сақлиғандәк сақлиған сән игәмгә миң қәтирә шүкүрләр болсун! 

 

биз алдидин орунлаштурулған бертанийә пәнләр академийисиниң тәтқиқат иш түри бойичә 2009-йили 6-айниң 24-күни мән вә аялим икки кичик қизимизни биллә елип бейҗиңға чүштуқ. ейҗиңға келип икки күндин кейин хәвәр вә face book қа охшаш таратқулардин Хитайниң җәнубидики шавгүән дегән шәһәрдики бир оюнчуқ завутида уйғур ишчилар Хитайниң һуҗумға учурғанлиқи вә нурғун уйғур яшлириниң өлгәнликидин хәвәр таптуқ. 

«кирпә балам юмшақ» әмма қолимиз қанимисун

“Kirpe_balam_yumshaq”
әзиз әйса әлкүн

хәлқаралиқ мәтбуатларниң бири болған Code тор журнилида 2019-йли 9- май күни журналист есобел коккрел (Isobel Cockerell) тәрипидин уйғурларниң һазирқи трагедийилик җиддий вәзийити йорутуп берилгән «уйғур аяллири Хитайниң дөләт тәқибигә қарши күрәш қилмақта» намлиқ илмий мақалисини елан қилиниду.

бу мақалида Хитай җаза лагериниң сабиқ мәһбуси болған, һазир Түркийидә панаһлинип туруватқан Қазақистанлиқ уйғур гүлбаһар җәлилова ханимниң Хитай җаза лагери ичидә тартқан азаб-оқубәтлири картун филим арқилиқ баян қилинған болса, нурҗамал атавулла, муйәссәр миҗит Қатарлиқ ханим- қизлиримизниң өзи вә аилә -тавабиатлириға мунасивәтлик бешидин өткүзгән кәчүрмишлирини тема қилиш арқилиқ Хитай дөлитиниң нәччә милйонлиған бигунаһ уйғурларни җаза лагерлириға солап, инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватқанлиқини дуняға қайил қиларлиқ дәлил – пакитлар билән тәсирлик бир рәвиштә баян қилиду.

әмма әпсуслинарлиқ йери шуки бу мақалиниң әң устигә пәқәт икки көзни көргили болидиған, әрәб яки сумалилиқ мусулман аялларниң баш кийимигә охшап кетидиған ромал билән усти бешини оривалған бир ханимни көримиз. демәк, бу мақалини көргән адәм мақалини оқусун, яки оқумисун «уйғурлар оттура шәрқ мусулманлириға охшаш икән» дегән чүшәнчигә игә болидиғини шубһисиз.