дуня Хитайниң уйғур қирғинЧилиқини тохтуш учун һәрикәткә өтиши керәк

 

әзиз әйса әлкүн  (сиясий обзор)

 

брюссел әтигәнлик гезити
лондон, брюссел, 2021- йили 6-май

 

уйғур болуш сүпитим билән, дуняни Хитайдики уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинЧилиққа қарши һәрикәткә өтүшкә чақиримән.

 

мән, Хитайниң лопнур ядро синақ мәйданидин 300 километир йирақлиқтики чәт уйғур йезилириниң биридә туғулуп өскән уйғурмән.

 

балилиқимни әслисәм, ядимға мәдәнийәт зор инқилабиниң қизил қоғдиғуЧилири, ачарЧилиқ вә атом – ядро қораллири синақлиридин келип чиққан қум-боранлиқ чаң-тозанлар келиду.

 

мән 1991-йили шинҗаң университетини пүттүрүп, ақсу шәһиридә һөкүмәт хизмитигә ишқа кирип, алтә айдин кейин «миллий бөлгүнЧилик» һәрикәтлири билән әйиблинип иштин боштулдум. шуниң билән 1990-йиллиридики милйонлиған ишсиз уйғурларниң бири болуп қалдим. шуниңдин кейинки һаятимниң мәнзиллири хушаллиқтин мәһрум болди. мән өз вәтинимдә уйғур болғанлиқим үчүнла, нурғунлиған сиясий вә иҗтимаий паракәндиЧилик, тәңсизлик вә ирқий кәмситиштин қутулалмай, ахири Әнглийигә келип сиясий панаһлиқ тиләп, 20 йилдин буян лондонда яшап келиватимән.

 

әмәлийәттә, Хитай коммунистик һакимийитиниң мәндәк 16 яшлиқ бир балини бөлгүнЧилик билән әйиблиши толиму мәнтиқсизлиқ иди. мениң башқа һич бир җинайитим йоқ иди. мән пәқәт 1985- йили үрүмчидә йүз бәргән «12- декабир уйғур оқуғучилар» намайишниң бир йиллиқини хатирләп, баравәрлик вә демократийә тәләп қилип, өзүм тәшвиқат варақЧилири ишләп, мәктәп мудири ишханиси ишикигә чаплап қойған идим. гәрчә бу вәқә бүгүндин 35 йил илгири йүз бәргән болсиму, һелиһәм есимдә йип йеңи турупту. Хитай коммунистик һакимийити мени шу вәқәдин кейин һәқиқий «өктичи» қилди вә мән бүгүнгә қәдәр мусапирЧилиқта сүргүндә яшашқа мәҗбур болдум.

қабаһәткә гуваһлиқ

 

әзиз әйса әлкүн

 

шундақ қилип, миладийәниң 2017- йили авғустта дуняға уйғурниң нидаси »җавабсиз қалған телефон« қоңғурқидин аңлинип, 2021 – йили 22-апрел тарихта »күн патмас« империйисини қурған, бүйүк британийә парламенти алдида уйғурниң әркинлик туғи – көк байрақ әлкүнниң қолида ғазиянә ләпилдигән күни, бүйүк британийә парламенти »Хитай уйғурларға қарита ирқий қирғинЧилиқ җинайәтлирини өткүзди« дәп дуняға җакарлиди!

 

вадәриха, әлкүн бу мәмликәткә 20 йилниң алдида тунҗи қәдимини басқанда »мән уйғур, Хитай мениң вәтинимни қанунсиз мустәмликә қиливалди. мениң хәлқимни өлтүрүватиду… мән өзүмгә вә уйғур дегән бу езилгән милләткә адаләт издәп сениң бүйүк елиңгә панаһ тартип кәлдим…« демигән әмәсмиди?!

 

20 йил, аридин бир әрниң бу қабаһәтлик 20 йили өтүп кәтти.

муһаҗирәттики уйғурлар: нопус вә нопуз

муһаҗирәттики уйғурлар: нопус вә нопуз

 

әзиз әйса әлкүн

 

«адәмниң маһийити сияси һайвандур»- аристотел

 

ғәрбтики демократик әлләрдә бир милләт яки мәлум ортақ тил вә мәдәнийәткә игә җәмийәт топлумлири нопусиниң аз-көплүки, уларниң шу дөләттики муәййән иҗтимаий салаһийитини вә сиясий нопузини бәлгиләйду. демократик әлләр өз пуқралириниң сиясий вә иҗтимаий һоқуқлирини бирдәк қанун арқилиқ қоғдайдиған болуп, болупму ирқий келип чиқишиңиз яки рәңигиңизниң қандақ болушидин қәтий нәзәр, сизниң барлиқ пуқралиқ һоқуқлириңиз қанун арқилиқ қоғдилиду. сизниң сиясий һәрикәтләргә, тәшкилат вә партийләргә қатнишиш, бирәр сиясий партийигә әза болуп кириш, җүмлидин сайлаш вә сайлиниш Қатарлиқ пуқралиқ сиясий һоқоқлириңиз толуқ капаләткә игә қилинған болду.

 

техиму тәпсилирәк  ейтсақ, өз дөләтлиридики диктаторлуқ тузум, муқимсиз һакимийәт яки һакимийәттики һәрбий вә сиясий өзгүрүшләр, уруш вәйранЧилиқлири, намратлиқ, түрлүк инсан һәқ-һоқуқ дәпсәндиЧилики вә тәбий апәтләр сәвәблик ғәрб әллиригә келип  панаһлиқ тилигән яки көчмән болуп йәрләшкән милләтләр саниниң аз- көплүки, уларниң шу дөләттики сияси вә иҗтимаий һоқуқлириниң вәкиллик қилинишиға, мәнпәтиниң өзлири көчмән болған дөләттә вә көчүп кәлгән әсли дөләтлиридә охшашла қоғдилинишиға рошән сиясий вә иқтисадий тәсирләрни көрситиду.

пәрәңләрниң диний дәрсликидин өзимизниң җаһалитигә нәзәр

 

әзиз әйса әлкүн

 

бүгүн сәһәрдә, балилирим мәктәпкә кәткәндин кейин, мән бир иш билән уларниң ятақ өйигә кирип қалдим вә чоң қизимниң ширәси устидики китаб вә қәғәз довилириниң устидә турған бу өгниш консипики диққитимни тартти… бу Әнглийә маарипи толуқ оттура мәктәп 3- йиллиқ оқуғуЧилириниң дини дәрисликидин бир оқушлуқ иди.

темиси: Theme C : The existence of God and revelation тема с: яратқучи илаһниң мәвҗутлиқи вә униң ипадилиниши

әнгилийә маарипида башланғуч 3- йиллиқтин башлап, муқим һалда «диний маарип» дәрслики бир пән сүпитидә рәсми өтулиду. оқуғучилар инсаийәниң һәммә динлирини өгиниду.

 

хирәләшкән тарих: қишлиқ тәтилдә, қара қш күнлиридә, үчамда кейидиған түзикирәк чапанму йоқ, майлишип қардап, пақирап кәткән ақ тумақни пешанәмгичә чөкүрүп кейип, белимгә апам бәргән бир парчә зағра нанни орап, янлири чирип йерилип кәткән вә пайтимамниң учи көрүнүп туридиған чуруқум билән қар басқан етизларда ғичир – ғичир йол меңип, арқамда йиландәк әгир – бүгур изларни қалдуруп, һәптийәк өгниш учун, «елип вә лам…» ларни һәҗиләп, тоғра оқуялмисам, тәлити муздинму соғуқ, сәллиси бешидин икки һәссә йоған, молламниң «савб» тайиқини йейиш учун кетип барған әшу йилларниң ғува бир көрүниши хиялимдин өтти.

уйғурларда мәдәнийәт вә слам

әзиз әйса әлкүн

 

түрки хәлқләр ичидә тунҗи болуп бүгүнки оттура асияниң йетүк мәдәнийәт мираслирини яритишқа мислисиз төһпиләрни қошқан уйғурларда ислам дини роһ болса, бай вә гүзәл уйғур мәдәнийити тән болуп, миң йилдин буян муҗәссәмләнгән һалда бүгүнки күнимизгичә давамлишип кәлгән уйғурлуқниң җан томуридур. уйғур миллитиниң бир пүтүнлүкни худди роһни тирик тәндин айриғили болмиғанға охшаш айриветишқа урунуш, яки бир – бирлиригә қараму – қарши қоюш әсла мумкин әмәс болғиниға охшашла, мушундақ бир хаһиш вә нийәтләрдә болуш, «ислам дини» ни етиқадимиздики натоғра чүшәнчиләрни сүйистимал қилип, аллаһ тәрипидин яритилған бу қовмниң хас милләт вә мәдәнийәт кимликигә, зулум ичидә җан талишиватқан бүгүнки мәвҗутлуқиға хирис қилиш, җаһилларчә һуҗум қилиш, наәһлиликниң, намусулманлиқниң вә наинсанлиқниң җүмлисидиндур.

 

уйғур миллити учун сәнәт бир милләтниң милләт болуш хусусийитидики барлиқи әмәс әмма кәм болса болмайдиған бир һаят томуридур. бир милләтниң йетүк милләт булуп, башқа бир милләт түркүмлиридин пәрқлинип туруши, өз миллий кимликини тәрәққий қилдуруши үчүн ана тили, етиқад қилидиған дини, игидарЧилиқ қилидиған туприқи, миллий тарих вә мәдәнийитниң болуши зөрүр болғиниға охшаш, сәнти җумлидин нахша – музика бир милләтниң миллий алаһидиликини гәвдиләндүрүштә, кишиләрниң миллий, өзлүк туйғусини ойғитишта охшашла муһим рол ойнайду. инсанниң барлиқ илимгә җүмлидин сәнитигә шу қәдәр маһир болған, әлмисақтин оттура асияниң киндикидә яшап кәлгән уйғур миллити һәр бир дәвр вә заманға яриша өз сәнитини бейитип кәлди вә тәрәққий қилдурди. мәдәнийәттики бу алаһидиликни охшашла милләтниң өзидә мәвҗут болған барлиқ мәдәнийәт өрнәклир билән бириктуруп вә такаммулаштуруп уйғур милли мәдәнийитини башқа мәдәнийәтләрдин пәрқләндүридиған хас миллий кимлик образини шәкилләндурди.

 

мәнивийәттики естетик гүзәллик башқа гүзәлликләргә охшашла инсан тәбиитиниң таҗисидур. нахша у юрәктин урғуп чиққан чин сөздур. куй у инсан қәлбниң лирик аһаңлар арқилиқ намаян қилған баянидур. шуни етирап қилмай туралмаймизки уйғурлар мурда әмәс, уйғурниң аңлайдиған зирәк қолиқи, сезәләйдиған сәзгүр юрки бар, уйғурниң башқа дунядики һәр қандақ бир таипәләргә охшашла күлкиси, қайғуси һәм нәприти бар бир хәлқ. уйғур куләләйду, йиғлиялайду вә ғәзәплинәләйду. уйғур бу һесиятлирини »гаһида дап билән усул, гаһида аллаһ билән рәсол« дегән мақал – тәмсилләрдә ипадиләйду. уйғурлар 10 – әсирдә ислам диниға итиқад қилғандин башлап, ислам вә уйғур мәдәнийәт оруп – адәтлири оттурсидики мунасивәтләрни тоғра бир тәрәп қилип кәлди.

авал уйғурни қутқузайли

Suretәзиз әйса әлкүн  

 

биз яшаватқан бүгүнки дуняниң иҗтимаий вә сиясий қелипи шәкиллинип болғили бир әсирдин ашти. шуни есимиздә тутишимиз керәкки һазир биз яшаватқан дәвр атом дәври әмәс бәлки үҗүр вә рәқәм дәври. мана мушу техникилиқ қолайлиқлар барлиқ дөләтләргә өз пуқралирини қаттиқ назарәт қилиш вә башқуруш, диктатор дөләтләр үчүн болса өз һакимийитигә қарши чиққучиларни бастурушниң алтундәк пурсәтлирини яратти. мана бу пурсәттин һилигәрлик билән пайдиланған Хитай мустәбит һакимийити өзиниң милйонлиған бигунаһ уйғур пуқралирини җаза лагерлириға вә түрмиләргә солап, уйғурлар устидин ирқий қирғинЧилиқ йүргүзүп, бу әсирдики әң қәбиһ инсанийәткә қарши җинайәтлирини өткүзүвалиду.

 

дуняви торға айланған учур алақә вә назарәт қилиш теихникилириниң күнсайин илғарлишишиға әгишип, инсанларниң шәхсийәт вә хусусий һоқуқ әркинликниң даириси мислисиз тарийиватқан бүгүнки күндә, биз шуни билишимиз керәкки биз қайси бир дөләттә яшимайли, бизниң һәр бир күнимиз шу дөләтниң назарити астида өтиду. биз бир күнниму телефонсиз, елхәтсиз, иҗтимаий таратқуларсиз, банка картисиз, қисқиси үҗүр техникисиз, һаятниң рәқәм билән контрол қилинидиған барлиқ мәшиәтлирисиз яшиялмаймиз.

 

һәр саһәләрдики кәсипләшкән вә системилашқан йоқири техника мулазимәтлири дунядики инсанларни өзлири халисун яки халимисун, йеңи бир назарәт қелип ичидә яшашқа мәҗбур қилинип булунди. биз ғәрб әллиридә яшаватқан уйғурлар бу қелиплар ичидики қанун вә имканийәтләр йол қойған даир ичидә әркин яшап туруп, вәтинимиздики өз әркинликидин, инсанлиқ иззитидин мәһрум болған қериндашлиримизниң һәққини тәләп қилиш, уларниң һаят бихәтәрликини хәлқара қанун арқилиқ капаләткә игә қилдуруш, нөвәттики бизниң тохтавсиз пидакарлиқ көрситип елип баридиған вәзипимиздур. шуңа биз мәвҗут болған хәлқаралиқ қанун тәртипләр рамкиси ичидә, униң даирисидики имканлардин үнүмлүк пайдилинип һәрикәт қилишимизға тоғра келиду вә бизгә һазирчә башқичә таллаш йоллиримиз йоқ яки зулумға мәһкум болған уйғур миллитигә пайдиси болидиған башқа йоллар яртилмиди.

 

уйғурианлар һәққидә

әзиз әйса әлкүн

 

илавә:

 

Әнглийиниң лондон кармелит нәшрияти тәрипидин 1908-йили нәшир қилинған «һармсворт дуня тарихи» қамусиниң 2-томида баян қилинған «уйғурианлар» һәққидики изаһатлар

 

бу қамус җәми 8 томлуқ дуня тарихи болуп, мәзкур қамусниң 2- томида уйғурианларниң тарихи, етногирафик һаяти вә уларниң тарихта қурған дөләтлири һәққидә мәлуматлар бәргән болуп, бу тарих қамуси дунядики академиклар вә тарихчилар тәрипидин әң коп оқулған китабларниң бирси болуп һесаблиниду. бу қамусниң 2- томи җәми 1552 бәт болуп, китабниң 1437- бетидин 1472- бетигичә болған сәһипилири оттура асия вә бу җуғрапийилик бөлигиниң әң муһим хоҗайинлири дәп қарилидиған уйғурианлар һәққидә мәлуматлар берилгән. бу китабта баян қилинға «уйғуриан» дегән милләт дәл бүгүнки уйғурлар болуп, бәзи кишиләр тәрғип қилип келиватқандәк мубарәк «уйғур» милләт намимиз қандақтур 1922- йили ташкәнттә советләр тәрипидин иҗат қилинип оттуриға қоюлған болмастин шу вақиттики «күн патмас империйә» ниң қурғуЧилири болған инглизлар тәрипидин 18 вә 19 -әсирләрдиму «уйғуриан» вә «уйғур» дәп атилип кәлгәнлики тарихий мәнбәләрдә көп учрайду. бүгүнки уйғур миллити 21- әсирдики Хитай дөлитиниң ирқий қирғинЧилиқиға учраватқан вә өзиниң милләт кимликидин мәһрум болушқа йүз тутуватқан бу һаят-маматлиқ күнимиздә, ушбу китаб арқилиқ уйғур милләт кимликимизни билиш, униңдин иптихарлиниш, уни қәдирләш вә сөйүштә, болупму тарихта өткүзгән хаталиқ вә тәҗирбә -савақларни йәкүнләштә наһайитиму қиммәтлик болған тарихй мәнбәләр билән тәминләйду. мән вақит мунасивити билән һазирчә бу китабтин өзүм әһмийәтлик дәп қариған икки абзасни тәрҗимә қилип һөзуруңларға сундум.

уйғур қизиға

әзиз әйса әлкүн

илавә: ушбу шеир 2000-йили 6-айда баш идарә оргини Германийәниң миюнхен шәһригә җайлашқан «шәрқий түркистан (уйғуристан)» милли қурултийниң нәшир әпкари «истиқилал» гезитиниң 11-санида елан қилинған.
 
әмәсмән мәҗнун, тақлайдиған шахчә қуш,
болсаң гүзәл сойдум дәпла әгийдиған.
тәс мениң сөймәклигим уйғур қизи,
ишқи-пирақ дәпла йүрсәң ерийдиған.
 
әгәр болсаң сәнму җәңчи уйғур үчүн,
кирип кәлсәң күрәшләргә »нузугум« болуп.
болса азад »уйғуристан« хәлқимиз һор,
сөйәр идим сени җандин әзиз билип.
 

бовамни әсләймән

бу сүрәт: (солдин оңға) бовам низамидин осман, момам җәннәтхан найип вә бовам-момамниң чәвриси. бу сүрәт 1996- йили ата-анамниң өйидики бағчида тартилған.

 

әзиз әйса әлкүн

 

мениң бовам наһайити аддий әмма улуғ бир инсан иди. бовамниң исми низамидин осман. у уйғурниң әзизанә туприқи тарим дәрясиниң оттура еқиминиң шимали қирғиқиға җайлашқан қәдимий уйғур юртлиридин бир болған таллққболуң кәнтидә тоғулған вә өмүр бойи ушбу кәнтидә яшап өткән.

 

мән бовамни һәмишә сеғинимән… қәдирдан бовамниң һаяти вә униң қәлбимниң чоңқур қатлимидин орун алған симаси маңа һәр вақит уйғурлуқниң җәвһәрлири болған инсанлиқни, мәрдликни, ақкөңүллукни, қәһирманлиқни әслитип туриду. биздин бурунқи әҗдадлиримиз мәрдлик, ақкөңүллүк вә намратлиқ билән ғурур, иззәт вә иптихарлиқ арисида таразидәк тәңпуңлуқни сақлап, адәмдә яшап кәлгән болса, биз бу күнләрдә «адәмдәк яшаш» һоқоқимиздин милләт бойичә мәһрум болдуқ. уйғурниң иптихарлиқ роһи вә ғурури дәпсәндә қилинди…

хасийәтлик бир чүш

әзиз әйса әлкүн

 

гәрчә бүгүн шәнбә күни болсиму, мән йәнила ишқа баридиған күнидикигә охшаш қақ сәһәрдә хасийәтлик бир чүш көрүш билән тәңла ойғунуп кәттим әмма бир җуп ғәмгүзар көзүм нәмләшкән иди.

 

чүшүмдә мән алдираш ашхана өйдә ишқа кечикип қалмай дәп наштилиқ қиливатқидәкмән. қарисам меһманхана өйгә киридиған тәрәптики каридорниң ешики оп-очуқ турупту. шуан бир кишиниң »әссаламу әләйкум!« дәп салам бәргән боғуқ авази аңланди. туюқсизла ешикиниң босуғисида уйғурниң допписини қамлаштуруп кийгән, сақал бурутлири чирайлиқ ясалған, қолида бир сомка тутуп туған һаләттики мәрһум атамниң маңа қарап күлүмсирәп турған турқи көрүнди. мән »җеним ата !« дегинимчә қолумда тутуп турған қандақтур бир нәрсини ихтиярсиз йәргә ташлап, атамниң алдиға йүгүрүптимән. әйтавур атамниң арқида йәнә икки киши турған болсиму уларниң гәвдсидин башқа чирай- турқи мәвһум иди.

 

мән оқтәк етилип кәлгинимчә, атамниң алдиға йеқилиптимән вә униң путини тутуп һөркирәп йиғлаптимән…. ата, җеним ата, сиз һаят икәнсиз …« дегинимчә атамни қучақлаптимән. қәдирдан атаҗанни бағримға чиң бесиптимән…