riziq

adil tunyaz

 

e. e ge atap

 

uchirashtuq biz
awal téléfonda –
andin zawalning süritidin tiz
toxtighan qizil taksi yénimizda
qaldurmidi ghéribliqtin iz,
qaldi bir tiken tilimizda.

 

séning rizqing yat tilda iken
ikki qizing aq pishmaq, bighem
én’giliz tilida uchti bir dem
yérim süzük qaniti bilen.

birtaniyelik uyghur hökümettin ghayip bolghan a’ilisini izdeshke yardem qilishqa chaqirdi

eziz eysa elkün teyyarlidi

birtaniyelik uyghur büyük birtaniye hökümitidin sherqiy türkistanda ghayip bolghan a’ilisini izdeshke yardem qilishqa chaqirdi.

 

bügün, yeni miladi 2019-yili 5-ayning 12-küni büyük birtaniyening dölet géziti dep atilidighan «Daily Telegraph» (télégraf kündilik géziti) ning béyjingda turushluq muxbiri sof’a yen béyjingdin mezkur gézitning yekshenbe künluk sani «The Sunday Telegraph» gézitining 13-bet «dunya xewerliri sehipisi» ge töwendikidek témida mezkur gézitta kem uchiraydighan bir parche xewer élan qilidu – «béyjing ikki yil burun méning anamgha téléfon qilishimni cheklidi».

 

gerche bu gézitning aldinqi betliri birtaniye shahzadisi harry bilen melike meghanning bir oghul perzentlik bolghanliqigha béghishlan’gha alahide xewer we resimler bilen tolghan bolsimu, 30 betlik bu gézitning 13 betige muxbirning eziz eysa elkün bilen élip barghan söhbiti bésilghan bulup, birtaniye puqrasi eziz eysa elkün Xitay hökümitining uyghurlarni mejburi asmilatsiye qilish üchün milyundin artuq uyghurlarni jaza lagérlirigha solghanliqini, jumlidin 2 yildin buyan yalghuz anisi bilen alaqilishalmighanliqi, 2017-yili atisi ölup ketkende baralmighanliq ehwalliri, hem Xitayning uyghurlargha qarita yurguzuwatqan irqiy, diniy we medeniy qirghinChiliqliri Qatarliq jinayi qilmishliri bayan qilin’ghan bolup, birtaniye hokumitidin anisining izdirikini qilishqa yardem qilishi telep qilinip, Xitay hökümitining uyghurlargha yurguzuwatqan irqiy jinayetlirige sükutte turmasliqqa, eqellisi birtaniye hökümitining öz puqralirining a’ile -tawabetliri hoqoqini qoghdashta qilishqa tégishlik mesuliyetlirini ada qilishqa chaqiriq qilin’ghan. muxbir yene Xitayning tashqi ishlar ministirlikige fakis arqiliq yazma shekilde eziz eysa elkünning anisi heqqide jawab bérishni telep qilip xet yollighan.

dunya Xitayning uyghur qirghinChiliqini toxtush uchun heriketke ötishi kérek

 

eziz eysa elkün  (siyasiy obzor)

 

bryussél etigenlik géziti
london, bryussél, 2021- yili 6-may

 

uyghur bolush süpitim bilen, dunyani Xitaydiki uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinChiliqqa qarshi heriketke ötüshke chaqirimen.

 

men, Xitayning lopnur yadro sinaq meydanidin 300 kilométir yiraqliqtiki chet uyghur yézilirining biride tughulup ösken uyghurmen.

 

baliliqimni eslisem, yadimgha medeniyet zor inqilabining qizil qoghdighuChiliri, acharChiliq we atom – yadro qoralliri sinaqliridin kélip chiqqan qum-boranliq chang-tozanlar kélidu.

 

men 1991-yili shinjang uniwérsitétini püttürüp, aqsu shehiride hökümet xizmitige ishqa kirip, alte aydin kéyin «milliy bölgünChilik» heriketliri bilen eyiblinip ishtin boshtuldum. shuning bilen 1990-yilliridiki milyonlighan ishsiz uyghurlarning biri bolup qaldim. shuningdin kéyinki hayatimning menzilliri xushalliqtin mehrum boldi. men öz wetinimde uyghur bolghanliqim üchünla, nurghunlighan siyasiy we ijtima’iy parakendiChilik, tengsizlik we irqiy kemsitishtin qutulalmay, axiri En’gliyige kélip siyasiy panahliq tilep, 20 yildin buyan londonda yashap kéliwatimen.

 

emeliyette, Xitay kommunistik hakimiyitining mendek 16 yashliq bir balini bölgünChilik bilen eyiblishi tolimu mentiqsizliq idi. méning bashqa hich bir jinayitim yoq idi. men peqet 1985- yili ürümchide yüz bergen «12- dékabir uyghur oqughuchilar» namayishning bir yilliqini xatirlep, barawerlik we démokratiye telep qilip, özüm teshwiqat waraqChiliri ishlep, mektep mudiri ishxanisi ishikige chaplap qoyghan idim. gerche bu weqe bügündin 35 yil ilgiri yüz bergen bolsimu, hélihem ésimde yip yéngi turuptu. Xitay kommunistik hakimiyiti méni shu weqedin kéyin heqiqiy «öktichi» qildi we men bügün’ge qeder musapirChiliqta sürgünde yashashqa mejbur boldum.

qabahetke guwahliq

 

eziz eysa elkün

 

shundaq qilip, miladiyening 2017- yili awghustta dunyagha uyghurning nidasi »jawabsiz qalghan téléfon« qongghurqidin anglinip, 2021 – yili 22-aprél tarixta »kün patmas« impériyisini qurghan, büyük britaniye parlaménti aldida uyghurning erkinlik tughi – kök bayraq elkünning qolida ghaziyane lepildigen küni, büyük britaniye parlaménti »Xitay uyghurlargha qarita irqiy qirghinChiliq jinayetlirini ötküzdi« dep dunyagha jakarlidi!

 

waderixa, elkün bu memliketke 20 yilning aldida tunji qedimini basqanda »men uyghur, Xitay méning wetinimni qanunsiz mustemlike qiliwaldi. méning xelqimni öltürüwatidu… men özümge we uyghur dégen bu ézilgen milletke adalet izdep séning büyük élingge panah tartip keldim…« démigen emesmidi?!

 

20 yil, aridin bir erning bu qabahetlik 20 yili ötüp ketti.

muhajirettiki uyghurlar: nopus we nopuz

 

eziz eysa elkün

 

«ademning mahiyiti siyasi haywandur»- aristotél

 

gherbtiki démokratik ellerde bir millet yaki melum ortaq til we medeniyetke ige jem’iyet toplumliri nopusining az-köplüki, ularning shu dölettiki mu’eyyen ijtima’iy salahiyitini we siyasiy nopuzini belgileydu. démokratik eller öz puqralirining siyasiy we ijtima’iy hoquqlirini birdek qanun arqiliq qoghdaydighan bolup, bolupmu irqiy kélip chiqishingiz yaki rengigingizning qandaq bolushidin qet’iy nezer, sizning barliq puqraliq hoquqliringiz qanun arqiliq qoghdilidu. sizning siyasiy heriketlerge, teshkilat we partiylerge qatnishish, birer siyasiy partiyige eza bolup kirish, jümlidin saylash we saylinish Qatarliq puqraliq siyasiy hoqoqliringiz toluq kapaletke ige qilin’ghan boldu.

 

téximu tepsilirek  éytsaq, öz döletliridiki diktatorluq tuzum, muqimsiz hakimiyet yaki hakimiyettiki herbiy we siyasiy özgürüshler, urush weyranChiliqliri, namratliq, türlük insan heq-hoquq depsendiChiliki we teb’iy apetler seweblik gherb ellirige kélip  panahliq tiligen yaki köchmen bolup yerleshken milletler sanining az- köplüki, ularning shu dölettiki siyasi we ijtima’iy hoquqlirining wekillik qilinishigha, menp’etining özliri köchmen bolghan dölette we köchüp kelgen esli döletliride oxshashla qoghdilinishigha roshen siyasiy we iqtisadiy tesirlerni körsitidu.

perenglerning diniy derslikidin özimizning jahalitige nezer

 

eziz eysa elkün

 

bügün seherde, balilirim mektepke ketkendin kéyin, men bir ish bilen ularning yataq öyige kirip qaldim we chong qizimning shiresi ustidiki kitab we qeghez dowilirining ustide turghan bu ögnish konsipiki diqqitimni tartti… bu En’gliye ma’aripi toluq ottura mektep 3- yilliq oqughuChilirining dini derislikidin bir oqushluq idi.

témisi: Theme C : The existence of God and revelation téma s: yaratquchi ilahning mewjutliqi we uning ipadilinishi

en’giliye ma’aripida bashlan’ghuch 3- yilliqtin bashlap, muqim halda «diniy ma’arip» dersliki bir pen süpitide resmi ötulidu. oqughuchilar insaiyening hemme dinlirini öginidu.

 

xireleshken tarix: qishliq tetilde, qara qsh künliride, üchamda kéyidighan tüzikirek chapanmu yoq, mayliship qardap, paqirap ketken aq tumaqni péshanemgiche chökürüp kéyip, bélimge apam bergen bir parche zaghra nanni orap, yanliri chirip yérilip ketken we paytimamning uchi körünüp turidighan churuqum bilen qar basqan étizlarda ghichir – ghichir yol méngip, arqamda yilandek egir – bügur izlarni qaldurup, heptiyek ögnish uchun, «élip we lam…» larni hejilep, toghra oquyalmisam, teliti muzdinmu soghuq, sellisi béshidin ikki hesse yoghan, mollamning «sawb» tayiqini yéyish uchun kétip barghan eshu yillarning ghuwa bir körünishi xiyalimdin ötti.

uyghurlarda medeniyet we slam

eziz eysa elkün

 

türki xelqler ichide tunji bolup bügünki ottura asiyaning yétük medeniyet miraslirini yaritishqa mislisiz töhpilerni qoshqan uyghurlarda islam dini roh bolsa, bay we güzel uyghur medeniyiti ten bolup, ming yildin buyan mujessemlen’gen halda bügünki künimizgiche dawamliship kelgen uyghurluqning jan tomuridur. uyghur millitining bir pütünlükni xuddi rohni tirik tendin ayrighili bolmighan’gha oxshash ayriwétishqa urunush, yaki bir – birlirige qaramu – qarshi qoyush esla mumkin emes bolghinigha oxshashla, mushundaq bir xahish we niyetlerde bolush, «islam dini» ni étiqadimizdiki natoghra chüshenchilerni süy’istimal qilip, allah teripidin yaritilghan bu qowmning xas millet we medeniyet kimlikige, zulum ichide jan talishiwatqan bügünki mewjutluqigha xiris qilish, jahillarche hujum qilish, na’ehlilikning, namusulmanliqning we na’insanliqning jümlisidindur.

 

uyghur milliti uchun sen’et bir milletning millet bolush xususiyitidiki barliqi emes emma kem bolsa bolmaydighan bir hayat tomuridur. bir milletning yétük millet bulup, bashqa bir millet türkümliridin perqlinip turushi, öz milliy kimlikini tereqqiy qildurushi üchün ana tili, étiqad qilidighan dini, igidarChiliq qilidighan tupriqi, milliy tarix we medeniyitning bolushi zörür bolghinigha oxshash, sen’ti jumlidin naxsha – muzika bir milletning milliy alahidilikini gewdilendürüshte, kishilerning milliy, özlük tuyghusini oyghitishta oxshashla muhim rol oynaydu. insanning barliq ilimge jümlidin sen’itige shu qeder mahir bolghan, elmisaqtin ottura asiyaning kindikide yashap kelgen uyghur milliti her bir dewr we zaman’gha yarisha öz sen’itini béyitip keldi we tereqqiy qildurdi. medeniyettiki bu alahidilikni oxshashla milletning özide mewjut bolghan barliq medeniyet örneklir bilen birikturup we takammulashturup uyghur milli medeniyitini bashqa medeniyetlerdin perqlendüridighan xas milliy kimlik obrazini shekillendurdi.

 

meniwiyettiki éstétik güzellik bashqa güzelliklerge oxshashla insan tebi’itining tajisidur. naxsha u yurektin urghup chiqqan chin sözdur. kuy u insan qelbning lirik ahanglar arqiliq namayan qilghan bayanidur. shuni étirap qilmay turalmaymizki uyghurlar murda emes, uyghurning anglaydighan zirek qoliqi, sézeleydighan sezgür yurki bar, uyghurning bashqa dunyadiki her qandaq bir ta’ipelerge oxshashla külkisi, qayghusi hem nepriti bar bir xelq. uyghur kuleleydu, yighliyalaydu we ghezeplineleydu. uyghur bu hésiyatlirini »gahida dap bilen usul, gahida allah bilen resol« dégen maqal – temsillerde ipadileydu. uyghurlar 10 – esirde islam dinigha itiqad qilghandin bashlap, islam we uyghur medeniyet orup – adetliri ottursidiki munasiwetlerni toghra bir terep qilip keldi.

awal uyghurni qutquzayli

Sureteziz eysa elkün  

 

biz yashawatqan bügünki dunyaning ijtima’iy we siyasiy qélipi shekillinip bolghili bir esirdin ashti. shuni ésimizde tutishimiz kérekki hazir biz yashawatqan dewr atom dewri emes belki üjür we reqem dewri. mana mushu téxnikiliq qolayliqlar barliq döletlerge öz puqralirini qattiq nazaret qilish we bashqurush, diktator döletler üchün bolsa öz hakimiyitige qarshi chiqquchilarni basturushning altundek pursetlirini yaratti. mana bu pursettin hiligerlik bilen paydilan’ghan Xitay mustebit hakimiyiti özining milyonlighan bigunah uyghur puqralirini jaza lagérlirigha we türmilerge solap, uyghurlar ustidin irqiy qirghinChiliq yürgüzüp, bu esirdiki eng qebih insaniyetke qarshi jinayetlirini ötküzüwalidu.

 

dunyawi torgha aylan’ghan uchur alaqe we nazaret qilish téixnikilirining künsayin ilgharlishishigha egiship, insanlarning shexsiyet we xususiy hoquq erkinlikning da’irisi mislisiz tariyiwatqan bügünki künde, biz shuni bilishimiz kérekki biz qaysi bir dölette yashimayli, bizning her bir künimiz shu döletning nazariti astida ötidu. biz bir künnimu téléfonsiz, élxetsiz, ijtima’iy taratqularsiz, banka kartisiz, qisqisi üjür téxnikisiz, hayatning reqem bilen kontrol qilinidighan barliq meshi’etlirisiz yashiyalmaymiz.

 

her sahelerdiki kesipleshken we sistémilashqan yoqiri téxnika mulazimetliri dunyadiki insanlarni özliri xalisun yaki xalimisun, yéngi bir nazaret qélip ichide yashashqa mejbur qilinip bulundi. biz gherb elliride yashawatqan uyghurlar bu qéliplar ichidiki qanun we imkaniyetler yol qoyghan da’ir ichide erkin yashap turup, wetinimizdiki öz erkinlikidin, insanliq izzitidin mehrum bolghan qérindashlirimizning heqqini telep qilish, ularning hayat bixeterlikini xelq’ara qanun arqiliq kapaletke ige qildurush, nöwettiki bizning toxtawsiz pidakarliq körsitip élip baridighan wezipimizdur. shunga biz mewjut bolghan xelq’araliq qanun tertipler ramkisi ichide, uning da’irisidiki imkanlardin ünümlük paydilinip heriket qilishimizgha toghra kélidu we bizge hazirche bashqiche tallash yollirimiz yoq yaki zulumgha mehkum bolghan uyghur millitige paydisi bolidighan bashqa yollar yartilmidi.

 

uyghuri’anlar heqqide

eziz eysa elkün

 

ilawe:

 

En’gliyining london karmélit neshriyati teripidin 1908-yili neshir qilin’ghan «harmswort dunya tarixi» qamusining 2-tomida bayan qilin’ghan «uyghuri’anlar» heqqidiki izahatlar

 

bu qamus jem’i 8 tomluq dunya tarixi bolup, mezkur qamusning 2- tomida uyghuri’anlarning tarixi, étnogirafik hayati we ularning tarixta qurghan döletliri heqqide melumatlar bergen bolup, bu tarix qamusi dunyadiki akadémiklar we tarixchilar teripidin eng kop oqulghan kitablarning birsi bolup hésablinidu. bu qamusning 2- tomi jem’i 1552 bet bolup, kitabning 1437- bétidin 1472- bétigiche bolghan sehipiliri ottura asiya we bu jughrapiyilik böligining eng muhim xojayinliri dep qarilidighan uyghuri’anlar heqqide melumatlar bérilgen. bu kitabta bayan qilin’gha «uyghuri’an» dégen millet del bügünki uyghurlar bolup, bezi kishiler terghip qilip kéliwatqandek mubarek «uyghur» millet namimiz qandaqtur 1922- yili tashkentte sowétler teripidin ijat qilinip otturigha qoyulghan bolmastin shu waqittiki «kün patmas impériye» ning qurghuChiliri bolghan in’glizlar teripidin 18 we 19 -esirlerdimu «uyghuri’an» we «uyghur» dep atilip kelgenliki tarixiy menbelerde köp uchraydu. bügünki uyghur milliti 21- esirdiki Xitay dölitining irqiy qirghinChiliqigha uchrawatqan we özining millet kimlikidin mehrum bolushqa yüz tutuwatqan bu hayat-mamatliq künimizde, ushbu kitab arqiliq uyghur millet kimlikimizni bilish, uningdin iptixarlinish, uni qedirlesh we söyüshte, bolupmu tarixta ötküzgen xataliq we tejirbe -sawaqlarni yekünleshte nahayitimu qimmetlik bolghan tarixy menbeler bilen teminleydu. men waqit munasiwiti bilen hazirche bu kitabtin özüm ehmiyetlik dep qarighan ikki abzasni terjime qilip hözurunglargha sundum.

uyghur qizigha

eziz eysa elkün

ilawe: ushbu shé’ir 2000-yili 6-ayda bash idare orgini Gérmaniyening miyunxén shehrige jaylashqan «sherqiy türkistan (uyghuristan)» milli qurultiyning neshir epkari «istiqilal» gézitining 11-sanida élan qilin’ghan.
 
emesmen mejnun, taqlaydighan shaxche qush,
bolsang güzel soydum depla egiydighan.
tes méning söymekligim uyghur qizi,
ishqi-piraq depla yürseng ériydighan.
 
eger bolsang senmu jengchi uyghur üchün,
kirip kelseng küreshlerge »nuzugum« bolup.
bolsa azad »uyghuristan« xelqimiz hor,
söyer idim séni jandin eziz bilip.