унутқан дуня

“Unutqanәзиз әйса әлкүн
 

аңлаш: Elkun_poem/Unutqan_dunya.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 
есивалдим өйүмгә, күндә көрәй дәп,
сирлири көп, биләлмигән дуняни.
издәймән деңиздин, аралдин өтүп,
аварә тапалмай хилвәт маканни…

 
нимҗанлар көрүндүң хәритәмдә сән,
паянсиз қум болуп, гияһсиз қақас.
чаңқиған әзим тарим, толғинип һалсиз…
уйқуда тәкти-макан шәписиз тимтас.

 
әсирләр ухлапму қанмиған чеғи,
сеһирлик уйқусидин турмиған чеғи.
шу сәвәб унутқан дуня өзиму,
рәңлири заманниң чүшмигән чеғи…

 
қистаймән гаһида өзүмни зариқип,
сизсам башқичә қилип дуняни.
қалдимму әқлимдин мән адишип,
көрмәйла кетәйму мушу аләмни …

 
болмапту қилғиним есип өйүмгә,
селиштуруп мени туғқан тупрақни.
охчиди йүрәктин зәрдаб көзүмгә,
яшайму йошуруп көйгән пирақни…

 
тәң әмәс һеч бир йәр ана тупраққа!
һечким һәм болалмас охшап анамға!
көримән сени һәр вақ әқил көзүмдә.
оғлуңмән тунутай сени дуняға!

 
 

*ушбу шеир «уйғур әзизи» қәләм намида 2000- йили10-айда миюнхен шәһридә йезилған вә шу айда «истиқлал гезити» ниң 10- санида нәшр қилинған.


 

сада

“Issiq_kolрабийә давут

 

шеирни аңлаш: Rabiye Dawut: Sada.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 

үмидлинип қуяшимға бақтим,
қара булут асманни тосупту.
айни издидим ахрқи қетим,
у балдур тағ кәйнигә мөкүпту!

 

деңиз дедим уссузлуқта мән чаңқап,
у маңа соғуқ һөмийип беқипту.
земин дедим бағри униң кәңри дәп,
уму маңа вапа қилмай йетипту!

 

һәсрәттә дедим тәнһа өзүмгә:
«ташлап мени һәммиси кетипту –
қени сөйгү, қени бәргән вәдәң?»
йүриким әләмдә дәрткә петипту!

 

әмма мән арқиға әмди янмаймән,
туғлар йеңи қуяш һаят йолумда.
тавлинар чин инсан мушаққәт билән,
вәтән муһәббити болса қениңда!

 

 

висал мариши

әзиз әйса әлкүн

шеирни аңлаш: Wisal_marishi.mp3

 
сөйимән чин дилдин сени җан ана,
көп йәттим қәдриңгә вәслиңисиз мана.
сән үчүн пәрванә, болдум кечә – тун,
көйүшкә тәйярмән бир өмүр яна !

 
айрилип сениңдин мән йетим ана ,
чүшум вә оңумда бирла сән ана.
яшайду сән билән күрәшчан оғлуң,
тапиду бир висал әтәңгә ана !

 
нә мәйлим яшашқа сәнсиз йиганә,
йоқтур бу һаятим сәнсиз һеч мәнә.
бурчдур қутқузуш сени җан ана.
тәссәддуқ бу җеним саңа пиданә !

 
биз күткән шу күнни унтума ана,
келиду аз күндә бу күнму ана.
болиду вәтән һөр, күлимиз ана!
қучимиз биз висал әбәдий ана!

 

 

___________________________

шеир һәққидә изаһат:

ушбу шеир Германийәниң миюнхен шәһридә «дуня уйғур яшлири қурултий» ниң нәшр әпкари болған «шәрқий түркистан яшлири» журнилиниң 2001- йили 1- саниниң 34- бетидә елан қилинған. шу вақитта бу шеирниң әсли мәвзуси «болиду вәтән һөр, күлимиз ана!» болуп, «уйғур әзизи» қәләм намида нәшр қилинған иди. аридин нурғун йиллар өткән бүгүнки күндә сиз оқуватқан бу шеир әйни йилларда йезилған шу әсли нусхиси ассида шеирниң темиси «висал мариши» ға өзгәртилип, мәзмуни қисмән тәһрирлинип, әлкүн торида қайта нәшр қилинди.

2018-йили, 19-апрел, лондон . мәнбә «әлкүн тори».

 

болсаңму сән түлкә …

уйғур әзизи (әзиз әйса әлкүн)
 

аваз үлниши: Bolsangmu_sen_tulke.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 

қутулармиз қачан зулмәт – кишәндин,
йесә тоймас бала қорсақ бишәмдин.

 
йешим ақти, қеним ақти, чиқмас җеним,
көрмәй вәтән һөр күнини «өлмәс» теним!

 
исмим бар намим «уйғур», әмәс мән Хитай,
игилмәс һәргиз бешим «уйғур» һөр болмай!

 
охшимас бәрибир саңа һич йерим,
атсаңму, чапсаңму йәнә шу дилим!

 
болсаңму сән түлкә яки башқиси …
әзәлдин биз овчи, сәндин ашқуси.

 
қилма ғәм бешиң қашлап, бизни көп ойлап,
бериду аз күндә «уйғур» саңа хоп җавап!

 
1999-йили 24- авғуст, бишкек

 

«шәрқий түркистан яшлири» журнилиниң 2001- йили 1- сани, 50-бәттин елинди.

 
 

ﻧﺎﺯﯗﮔﯘﻣﻨﯩﯔ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﻘﻰ

    сәһипә:Shé'irlar баһа:0 данә 24-04-2018

ﻧﯘﺭﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﻳﺎﺳﯩﻦ ﺋﯚﺭﻛﯩﺸﻰ

 
ﻧﻪﺩﻩ ﺳﻪﻥ ﺋﻪﻱ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﺋﻪﺭﻛﻪﻛﻠﻪﺭ,
ﻳﯜﺭ ﻛﯧﺘﻪﻳﻠﻰ ﭼﯚﻝ – ﺑﺎﻳﺎﯞﺍﻧﻐﺎ,
ﺋﻪﺭﯨﻚ ﺋﯘﻧﺪﺍ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﺋﻮﯞﭼﯩﺪﯗﺭ,
ﻣﻪﯞﺟﻰ ﺋﯘﺭﺍﺭ ﺭﻭﮪ ﮬﻪﻡ ﻗﯧﻨﯩﯖﺪﺍ.

 
ﭼﯚﻝ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰ ﺋﯧﻴﺘﺎﺭ ﻗﯘﻣﯘﺷﻼﺭ,
ﺋﺎﺗﻼﺭ ﻛﯩﺸﻨﻪﺭ ﺋﯘﭘﯘﻕ ﭼﯧﺘﯩﺪﻩ,
ﻗﯩﻠﯩﭻ ﺋﻮﻳﻨﺎﭖ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﺋﻪﻝ,
ﻳﺎﺗﺎﺭ ﺗﯩﻨﭻ ﻳﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﻛﺘﯩﺪﻩ.

 
ﺋﺎﻱ ﺋﯜﺯﻣﻪﻛﺘﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻗﯩﺰ,
ﻛﯚﻙ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺗﻮﻗﯘﭖ ﺑﯩﺮ ﭼﯚﭼﻪﻙ,
ﺋﺎﮪ, ﻻﯞﯨﻠﺪﺍﭖ ﻛﯚﻳﻪﺭ ﻗﯘﻣﯘﺷﺰﺍﺭ,
ﮬﻪﻡ ﺑﯩﺮ ﺋﻪﻟﻨﯩﯔ ﺋﺎﺭﻣﯩﻨﻰ ﺩﯦﻤﻪﻙ.

 
ﺑﯩﺰ ﺗﯩﯖﺸﺎﻳﻤﯩﺰ ﺳﯜﻛﯜﺗﺘﻪ ﺋﯘﻧﻰ,
ﻗﯘﻻﻕ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﻳﯜﺭﯨﻜﯩﻤﯩﺰﺩﻩ,
ﻗﯘﻡ ﺑﺎﺳﻤﺎﻗﺘﺎ ﻣﯘﻧﺒﻪﺕ ﻳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ,
ﻗﯘﻡ ﺑﻮﺭﺍﻧﺘﯘﻕ ﺑﯩﺰﻟﻪﺭ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﻩ.

 
ﻳﯜﺭ ﻛﯧﺘﻪﻳﻠﻰ ﭼﯚﻝ ﺑﺎﻳﺎﯞﺍﻧﻐﺎ,
ﻗﻮﺷﺎﻕ ﺗﻮﻗﺎﺭ ﺋﯘﻧﺪﺍ ﻧﺎﺯﯗﻙ ﺋﺎﻱ,
ﺋﯘ ﺑﻪﻟﻜﯩﻢ ﺑﯩﺮ ﺟﻪﯕﮕﯩﯟﺍﺭ ﻗﺎﻣﯘﺱ,
ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻗﯩﺴﺴﻪ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺗﺎﻻﻱ.

 
ﺋﻪﺟﻪﭖ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﺋﯘﭼﺮﺍﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎ ﮔﻪﺭ,
ﺋﻪﺭﯨﻚ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﭼﯩﻦ ﺗﯚﻣﯜﺭ,
ﺑﯩﺰ ﻳﺎﺷﺎﻳﻠﻰ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﺍ,
ﭼﯚﻝ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰ ﺋﯧﻴﺘﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻣﯜﺭ.

 

——————————————————

 
шеирниң енгилисчә тәрҗимиси:  www.azizisa.org/en/the-call-of-nuzugum

 

сени әсләймән

“Melikeмәликә зиявудун

 

шеирни аңлаш: Bulbullar_sayrisa_M_Ziyawudun.mp3

шеирни күндүзай һамут оқуди

 

илавә:

«сени әсләймән!» – бу бүгүнки күнимиздин 55 йил бурун йезилған, «мәдәнийәт инқилаби» заманлирида нахша қилип ейтилип, әшу йиллардики уйғур яшлири үчүн әң гүзәл әслимә болуп қалған, уйғур хәлқигә әң көп тонулған шеирдур. үрүмчидә 1981-йили нәшр қилинған «бизниң тиләк» намлиқ шеири китаптин елинди.

 

булбуллар сайриса гүлшәнләр ара,
җараңлиқ нахшамда сени әсләймән.
амриқим, ишқиңда көйгән гүлуңмән,
сеғинип һәр таңда сени әсләймән.

 

шамаллар ойнатса сумбул сачиңни,
кәлдиму ярим дәп сени сораймән.
йүриким риштиси сәндә болғачқа,
һәр таңда йолуңға тәшна қараймән.

 

булутлар ойнишар айни қоғлушуп,
юлтузлар күлишәр көзни қисишип,
келиду алдимға мәғрур қамитиң,
әслисәм амриқим сени сеғинип.

 

1963-йили, март

 

әлкүн нәшргә тәйярлиди.
мәнбә «әлкүн» тори
 

чечәклигән туйғу

“Chechekligenәзиз әйса әлкүн

шеирни аңлаш: Chechekligen_tuyghu_Elkun.mp3

шеирни әзиз әйса әлкүн оқуди

шеирни аңлаш: Chechekligen_tuyghu_Elkun.mp3

шеирни күндүзай һамут оқуди

 
чечәк толған һөснигә сәһәр, бирақ кәминә көңли ғәш,
кәмдур бири бу дуняниң, барму уйғур дәрдигә дилкәш?!

 
соғуқдур мусапирға, һәр бир кочиси гөркар бу шәһәр,
бозлиялмас уйғурлуқум, болуп тилим өзгигә әбҗәш.

 
мүшкүлдур йәшмәк пәслини, хазан билән чечәктин башқа,
тәнһа кечәм муңлуқ маңа, көңлүмгә чолпан болмиса дилкәш.

 
лондон асмини қәсир, астида бир коча бар у- қәшқәр,
кәтти пүрсәт уйғурдин, болуп абидә йүрәктә дилғәш!

 
бәйгидә һаят йорғиси, нечүн җанан сәндин хәвәр йоқ,
тақитим- тақ, пәйлим яман, өтәрму болуп өмур ғәмкәш?!

 

чиқса боран, яғса ямғур, мени һич қорқутуп болалмас,
йилтизим бар таримда чоңқур, у көкләр болуп меһнәткәш!

 

адимийлик зиннитидур, баһар -у шаһқа яришим тон кәби,
күләр йүзләр, болса һәмра дили үшшүккә меһри атәш!

 

төкүпту чечәк бүгүн, қәлбиң қетиға туйғулар қошуп,
муңға патма сән әлкүн, келур баһар, гүл сирни әмди йәш!

 

8- апрел 2018-йили. лондон

 
———————————————
бу шеирниң енгилизчә тәрҗимиси:
www.azizisa.org/en/a-blossoming-thought

қандақ күтәй сени бүгүн йеңи йил?

әзиз әйса әлкүн

 

Qandaq_kutey_yengi_yil_A_Salam.mp3

шеирни абдусалам нияз уйғур оқуди

 

Qandaq_kutey_yengi_yil_Kunduzay.mp3

шеирни күндузай һамут оқуди

 
йил –
сәндин бири йәнә кәтти,
йеңини күтүвелишқа йоқ мәйлим әмди
зулуми заманниң хәлқимгә зәп йәтти
талай дост – ярәнлирим ғайиб боп кәтти …
хорлуқи уйғурниң әң чәккә йәтти
әрк сөйгән әзимәтләр зинданда ятти
милләтниң көзидин яш әмәс қан ақти
залимға дуня чапанлар япти …
инсанлиқ мәнпәәткә вижданини сатти!
тәқдим қилғиниң шу болса маңа-
қандақ күтәй сени бүгүн йеңи йил?

дәйүзлүк әхлақиниң келип чиқиши

“Maylamchi_balilar.jpg"абдуқадир җалалидин

әсәрни аңлаш: Deyuzluk_exlaqi.mp3

 

     инсанларниң пәрвази земин, һава вә суларни бир-биригә туташтурди. уларниң нәзиридә асманниң йирақ бурҗидики юлтузлар….сүний һәмраһлар юлтузларниң сирлирини чарлап, йәр йүзиниң әлпазини нишанлиди.

     әсваблар шу қәдәр назук, йүрәкниң әнсиз соқушлири, ич-бағримдики айнишлар, қан типлиримиз, ген түзүлүшимизниң һәммиси ашкара, һәр – бир босуға, һәр – бир доқмуш архипимизға йеңи бир мәзмун қошиду. барғансери картиларға айландим, картилар мени тошумақта.
     телефон…….телефонларда парға айландим, кимләрду мени сүзмәктә, лекин мәшуқумниң кари йоқ.

     ялғузлуқ, һечкимгә чүшәндүрәлмигән гәпләр билән тошуп кәткән соғуқ ялғузлуқ базарға өтмигәнлики үчүн өзүмгә қепқалди.
     мәнпәәт мурәссәлири инсанларниң вуҗудини бир – биригә йеқинлаштурди. йәттә иқлимдин кәлгән бир топ адәм бир ширәни чөридәп олтуруп қәһвә ичишти, андин пай чеки, муһит киризиси, теруризим һәққидә гәп қилишти. дәл шу вақитта, оқуш йешидики гезитчи балилар теруризимни баш мақалә қилған гезитни товлап сетишивататти. дәл шу күни бир майламчи бала қуяшни доқмушта күтувелип, йәнә шу доқмушта узитип қойди. униң көрүп йетәлигини аяғлардин ибарәт иди. у, чәмләрниң астидики йолларни көрүшкә амалсиз иди.

уйғурлуқ вә тәприқиЧилик

“Uyghurluq_tepriqichilik"әзиз әйса әлкүн

 

әсәрни аңлаш: Uyghurluq_we_Tepriqichilik.mp3

 

уйғурлуқ – көк түрк қәдимки уйғур – түрк тилида «он уйғур», «тоққуз уйғур» дәп атилип кәлгән қәбилиләр иттипақниң нами болуп, бу аталғу «иттипақлишиш», «уюшуш» вә «мәдәнийәт илғарлиқи» дегәндәк бир сиясий вә ирқий аталғудур. у бүгүнки уйғур миллитиниң милләт болуп шәкилләнгән узун тарихий мусаписидә яратқан барлиқ мәдәнийәт әнәнилирини өзиниң ирқий вә миллий кимлики дәп билидиған, бу милләтниң һазирқи вә келичәк мәвҗутлиқи, тәрәққияти үчүн көңүл болидиға барлиқ милләтпәрвәрлик, вәтәнпәрвәрлик еңиға игә мушу қәвимгә тәвә кишиләр топлуқини көрситиду.

 

тәприқиЧилик кәлимиси – биз уйғурлар 10-әсирдә ислам динини қобул қилғандин кейин әрәб тилидин тилимизға кирип кәлгән сөз болуп, бу сөзниң тилимиздики луғәт мәниси болса «бөлүнүш», «парЧилиниш», «иттипақсизлиқ» , «адавәт», «мәзһәпЧилик» дегәндәк мәниләрни билдуриду.

 

демәк бүгүнки күнимиздә уйғур дегән бу милләт тарихта сияси сәһнисигә чиққандин буянқи кәлгүси үчүн давамлиқ бир милләт сүпитидә мәвҗут болуп турши билән мәҗбури Хитай ассимилатсийәсидә йоқап кетиштәк әң хәтәрлик бир басқучта йәни мушу «уйғурлуқ» билән «тәприқиЧилик» тин ибарәт икки уқум шәкилләндургән күч оттурсида һалсирмақта. әпсус, өзимиз билп -билмәй дегәндәк, нөвәттики уйғур миллитиниң бир милләт сүпитидики миллий мәвҗутлуқи вә бу мәвҗутлуқ күриши һәққидә сөз қилғинимизда, вәтән ичидин көрә вәтән сиртида өзини уйғур дәп билгән, уйғурчә сөзләйдиған вә шу мәдәнийәтниң барлиқ алаһидиликлири арқилиқ өзиниң ирқий вә мәнивий кимликини намаян қилидиған, миллитимиз бешиға кәлгән бүгүнки күлпәтләргә қарши күрәшкә қатнишиватқан бир қисим қериндашлиримиз арсида уйғурлуқтин ибарәт миллий мәпкурини мәркәз қилиштин көрә җәмийәт, тәбиқә, дин вә илимләр бойичә тәприқиЧилик әвҗигә көтүрүлмәктә.