uyghurlarning milliy bayrimi: noruz

“Noruz_Elkun.jpg"eziz eysa elkün

 

naxshini anglash: Noruz_naxshisi.mp3

 
noruz – uyghur millitining esirlerdin buyan dawam qilip kéliwatqan birdin bir en’eniwi yéngi yilni tebriklesh milliy bayrimidur. noruz – u yilning béshi, zimistan qishning qoghlinip, yéngi bir pesilning almishishi, illiq baharning kélishi, weten’ge, ana tupraqqa bolghan muhebbetning, yéngi bir hayatliqning muqeddem bashlinish künidur. noruz bayrimi küni qedimki shemsiye (kün) kaléndari boyiche yil axirliship, yéngi yil kirish küni (miladiye kaléndari boyiche 3-ayning 21-küni) yeni kün bilen tün tengleshkenkün’ge toghra kélidu.

 
uyghur milliti noruz bayrimini mezmuni mol bolghan her türlük shekiller bilen tebrikleydighan bolup asasliqi tenterbiye we sen’et pa’aliyetlirini élip bérish, a’ililerde noruzning xasiyiti süpitide noruz maysisi östürüsh, dala -tüzlerde noruz éshi étish, noruz naghrisi chélish, mehellilerde qapaq köydürüp aylinip, soghuq qoghlash pa’aliyiti élip bérish, öz-ara yoqlash, noruz seylisi qilish we noruzluq arzu- tileklerni bayan qilish Qatarliq usullar bilen ipadilinidu. «noruz» dégen söz eslide parsche söz bolup, «new» (yéngi) sözige «zor» (kün) sözining qoshulushidin terkib tapqan. u «yéngi kün», «yil béshi» dégen menilerni bildüridu. bu söz «qedimki soghdi tili arqiliq Türkiy xelqlerge özleshken. «noruz» qedimki Türkiye türükchiside ayning éti bolup, qedimdin bashlap möchek hésabidimu yilning béshi hemel (noruz) éyi bilen bashlan’ghan. noruz bayrimi yawro-asiya chong quruqliqining merkizi, jenubi we gherbide yashaydighan Hindistanliq musulmanlardin tartip, Pakistanliq musulmanlarghiche, Iranliqlar, kurdlar we barliq Türkiy xelqlerning ortaq yéngi yilini tebriklesh bayrimidur.

 
bu bayram yene kawkaz tagh tizmiliridiki giroziyedin tartip balqan aralliridiki Albaniyegiche bolghan 20 din artuq dölet we rayonlarning milliy we ammiwiy bayrimidur. noruz bayrimi 2009- yili 2-öktebir birleshken döletler teshkilati pen – medeniyet mehkimisi resmi «qoghdilidighan meniwi medeniyet yadikarliqliri» dep en’ge alidu we 2010-yili birleshken döletler teshkilati omumi mejlisi terpidin «noruz bayrimi xeliq’araliq bayram» dep étirap qilinidu. shuningdin kéyin Amérika, Kanada, en’giliye Qatarliq nurghunlighan gherb döletlirining rehberliri noruz bayrimini tebriklep kéliwatidu. 1

noruz ötküzüshning islamdiki hökmi

“Noruz_maysa.jpg"héytaxun memtimin

 

noruz, parische söz bolup yéngi kün dégen menide. noruz 2000 yildin artuq tarixqa ige qedimi bayram bolup sherqi türkistan, gherbi türkistan, Iran, afghanstan we Türkiye Qatarliq ellerde qutluqlinip kélin’gen bir en’eniwi bayram. bu künde kün tün’ge tengleshken, bahar bashlan’ghan kündur. bu bayramni türki we paris tilliq milletler ortaq tentene bilen kütüp kelgen bolup kéyinche osmaniye xandanliqidimu alahide kün élan qilinip padishahlarning muhim dölet emeldarlirini mensepke ataydighan,sogha teqdim qilidighan kün bolup dawamlashqan iken. noruzning haram yaki cheklen’genliki toghrisida qur’andimu, hedistimu héchqandaq éniq nes(éniq pakit) bolmighan turuqluq qismen dini ölimalardin qiyas yoli arqiliq noruz ötküzüsh bid’et dégenler bolghan.

 

musulmanlarning peqet üch dane dini bayrimi bar; u bolsimu ramizan bayrim,qurban bayrimi we jüme küni. buningdin bashqa herqandan dini bayram peyda qilish din’gha birer hökümni ilawe qilghanliq bolup islam dini atalghusida bid’ettur.

én’glis yashighan kochida 

“Englis_House_London.jpg"eziz eysa elkün
 

eserni anglash: Englis_yashighan_kochida.mp3

eserni asiye uyghur oqudieserni asiye uyghur oqudi

 

tönügün kech bir dostum bilen uchrishish seweplik london shehirining eng heshemetlik koChiliridin biri bolghan, kemdin (Camden) bilen réjént baghchisi (Regent’s park) otturisigha jaylashqan Primrose Hill kochisini ziyaret qilishqa muweqqet boldum. gerche men burun bu kochidin réjént baghchisigha bérish üchün bir qanche qétim ötken bolsammu, emma kocha boyliridiki heshemetlik wiktori’an uslubidiki oy-imaretlerning ishik we wiwiskilirigha anche diqqet qilmighan ikenmen. dunyaning her iqlimidin london’gha kélip turidighan ziyaretchiler, bolupmu yawropaliqlar bu kochida seyle qilishni untumaytti. bu kochida dunyadiki eng dangliq shexsiler we puldar baylar yashap kelgen bolup bügünki kündimu bu yer burunqidekla özining shöhriti bilen meshhur idi.men kemdin yer asti poyizi (Tube) békitidin chiqip, kochilarni arlap, dostum bilen uchrishishqa kélishken Primrose Hil bölgisidiki bir kefiyxanigha  bérish üchün kochilarni arlap, téléfonum xeritisige qarap kétiwatsam, közümge kocha terepke qarap turghan bir heshemetlik öyning témigha ésighliq turghan kichik bir taxtigha yézilghan isim diqqitimni tartti. 

 

u taxtigha mundaq xet yézilghan idi: «siyasiy pelsepichi frédrix én’glis bu öyde 1870ـ yilidin 1894ـ yilighiche yashighan»…. toghra, men bu isimni bir zamanlarda eqlimni ésimge alghan, bir büdre nan’gha zar bolup mektepte oquwatqan chéghimda, kenttiki mektepning orulup choshup kétey dep qalghan zey témigha ésilghan markis we én’glis Qatarliq uzun saqalliq dunya kommunizmning dahiyliri, kalte saqal lénin we Xitayning mawzédung Qatarliq kösey «dahiylar» ning resimliri Qatarida körgünüm ésimge kechti….. shuning üchünmu bu isimni bu yerde qayta bir körüp ixtiyarsiz xiyallargha pattim . towa, biz yashawatqan bu zaman hazir qeyerde? her bir ademning erkinliki, hetta haywanlarning erkinlikimu qanun arqiliq qoghdilidighan bu béritaniye jem’iyitide özining saxtiliqi bilen alliburun tarixning exlitige aylinip ketken «adem zeherleydighan quruq pelsepe» lerning ijat kari bolghan, emma sowét, Xitay, Kuba Qatarliq hoquq zorawanliqi yürgüzgen atalmish «sotsiyalistik döletler» özlirige qutquzghuchi xuda qiliwalghan bu markis we én’glislarning hich bir étibari yoq idi.

 

20- esirde dunyani titretken, yérim esir dawam qilghan urushlarning piltisi bolghan, milyonlighan bigunah janlarning halak bolushini keltürüp chiqarghan, jümlidin dunyaning siyasiy sehnisidin xéle burunla chüshüp qalghan uyghur xelqi we uyghur ziyaliylar qatlimighimu sowét kommunistlirining teshwiqati kirip, qelbige ornap ketken we kéyiki yillarda uyghur wetinining teqdirde hel qilghuchluq rol oynighan, we hetta taki bügünki kündimu Xitay hakimiyiti üchün özining uyghurlargha yürgüzülüwatqan mustemlike we irqChiliq siyasitini perdazlashqa dawamliq es qétiwatqan bu sepsetening yaratquchi dahiysi bolghan karl markisning qebrisi london shehirining gherbiy-shimalidiki égiz derwaza (Highgate Cemetery) qebristanliqidin orun alghan bolup, gerche méning öyüm karl markisning qebrisi bar qebristanliqtin mashina bilen yérim sa’etlik yol bolsimu emma baliliqimda uni tola körüp zérikkenlikim, hem Xitay kommunistlirining uninggha xudadek choqunidighanliqi üchün hazirghiche barmay qoyghan idim.