атамниң кона велисипити

[Father’s old bicycle]

 
“Atamningәзиз әйса әлкүн

 


әсәрни бивастә аңлаш : Atamning_kona_welisipiti.mp3

әсәрни рабийә давут оқуди

 

өтти һаятиң әлгә меһнәт төкүп атиҗан.
таралди велисипиттиңдин бу юртта бир дастан.
болдуң сән хәстилик йүрәккә халис шипагәр,
чөлдә қәбрәң болур һаман бир күни гүлистан.

 

уйғур җәмийити үчүн ейтқанда, болупму өткәнки әсирниң ахирқи 20 йилида өсуп чоң болғанлар үчүн велисипит бир унтулғусиз қатнаш қурали һисаблинибла қалмастин, йәнә унңға дүгиләп маңидиған икки чақиға әшу йиллардики биғубар һаятниң талай һекайилири йошурунған. ундақта велисипит у қандақ бир қатнаш қурали? қени аввал велисипитниң инсанлар һаятиға сиңип кириш тарихиға бир нәзәр салайли. йеқиниқи заман инсан тарихидики түнҗи велисипитни Германийилик орман әмәлдари вә кәшпиятчи Karl Freiherr von Drais карл фрәйһер фон дрәйс 1817-йили  кәшип қилинған болуп, шуниңдин кейин велисипитни адәмләрниң қоллинишиға қолайлиқ қилиш үчүн өзлүксиз тәрәққий қилдуруш җәрянлирини бесип өтуп, бүгүнки күндики биз ишлитиватқан заманиви велисипит мәйданға кәлтурди.

 
демәк 200 йиллиқ тәрәққият тарихиға игә велисипит, явропа санаәт инқилабидин тартип рәқәм дәвргичә болған узақ мусапә давамида өзлүксиз тәрәққий қилдурулған. дуня банкисиниң бир ситатистикисидә көрситишичә, һәр йили дуня бойичә оттура һесаб билән 100 милйон велисипит ишләп чиқирилидиған болуп, һазир дуняда адәмләр 2 милярдтин артуқ велисипит ишлитидикән. бу сан 2050-йилиға кәлгәндә 5 милярдқа йетидиғанлиқи мөлчәрләнгән.

сүрәт

Suretәзиз әйса әлкүн
 

хиялим дәрвиши пинһан
юлтузларға аста пичирлайду
сәрсан интизар булут арисида ләйләр
унтулған ялғуз аралдики кона қәлә
чөлгә қарап муңлуқ йиғлайду…

 
мән издигән тинчлиқ
мугдәп қапту күюқап өйидә
тәсәллигә йеқин асман ялтирар
лай гүмбәз өгзиси өрулуп чүшкән …
сим – сим ямғурға айланса яшлар
устидә сәйярә мөкүшмәк ойнар .

 
дуняниң иши башқа –
һәр көздин аққан йиға башқа
күшәндә қисмәт мени иттирәр
тик қиядин удул ташлашқа ….

қақиртоқ (Qaqortoq)

Qaqortoqәзиз әйса әлкүн
 

қени бүгүн җуғрапийәдин бир дәрис өгүнәйли. қақирто Qaqortoq – Данийә падишаһлиқиға қарашлиқ гирланидйә аптонум кенәзликиниң җәнубидики бир шәһәр.

 
бүгүнки гирланидйә аптонум кенәзликиниң йәрлик аһалиси болған инуйт Inuit миллити 4000 йил бурун сиберийиниң шәрқий шималидин гирланидйә көчуп кәлгән болуп, дуня бойичә уларниң нопуси 148 миң. гирланидйәдики нопуси (2017) 50,787 гирланидйә омуми нопусиниң %88 ни тәшкил қилиду. гирланидйә аһалисиниң %90 белиқЧилиқ билән шуғуллиниду. инуйт Inuit – инуйт миллитиниң (яки өзлиини инуйт мәдәнийитигә тәвә дәп атайдиған) хәлиқләрниң ортақ нами болуп, улар асаслиқи сиберийә, гирланидйә, Канада, амеркиниң аласка Қатарлиқ шималий қутуп музлуқ бәлбағлириға йеқин қуруқлуқ вә аралларда яшайду.

 
мән бүгүн BBC агентилиғи торидин Хитайниң гирланидйәдә икки айридурум қуруш вә бу иш түригә мәбләғ селиш үчүн һәркәт қиливатқанлиқини һәққидики хәвәрни көргәндин кейин, гирланидйә һәққидә азирақ мәлумат билиш истики билән авал Google хәритисидин гирланидйәни көрдум. униң алқанға охшайдиған йәр шәклидин җәнубидики бир шәһәрниң исмигә көзүм чүшти. б шәһәр иисминиң «қақиртоқ» икәнликини көрүп һәйран қалдим вә дәрһал есимгә немә кәчити ? – қуруқтағ – қақиртағ … дигәндәк уйғурниң йәр-намлири.

 
‍әлвәттә, бүгүн әң шәриқтә сериқ уйғурдин тартип әң ғәрибтә Булғарийә вә венгирийәгичә уйғур Қатарлик түрки милләт – қәбилиләр билән қандаш, тилдаш болған ирқий ортақлиқлири көп нурғун хәлиқләр бар, җүмлидин бу чоң топлуқлар ичидин әң йирақта яшайдиған сани аз болған себирйәдики яқутлар (сака) Қатарлиқ Түркий тиллиқ – ириқлиқ милләтләрму орун алиду.

 
җуғрапийилик ноқтдин қарисақ, себирйәни йәни шималий асия билән шималий Америка қитәлирини бериң йерим арили (Bering Strait) арили айрип туруду. нәччә миң йиллар буру бу қуруқлуқлар туташ болған болуши, қар – музлуқ муһитта адәмләрниң ов -овлап нишансиз көчүши яки тәбий апәтләр сәвәблик наһайити көоп сандики хәлиқләрниң көчкән болиши ениқ. ов овлаш вә белиқЧилиқни асас қилип яшайдиған хәлиқләрниң бу хилдики көчүп һаят кәчүрүши тәбий болған инсанийәт тәрәқиятиниң бесип ө‍кткән җәрянидур. мени һәммидин қизиқтурғини инуйт Inuit миллити тилиниң уйғур яки түрки вәяки алтай тиллириға йеқин икәнликидур. мана қақирто (Qaqortoq) шәһәр нами бу қарашлиримизни дәлилләп турупту.

 
қәдимки му қитәсигә өхшаш биз техи билмигән тарихниң сирлири көп болса керәк.

 
2018-йили 19-декабир.

‎күз ямғури

“Autumn
 

шеирни аңлаш: Kuz_yamghuri.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 
‎сәйярә чолпан көздин ғайиб
‎уланмай түн кечиси таңға
‎күз йопурмиқи сәһәр билән тәң чүшкән
‎қозуқлири сарғийип -сарғийип кәткән
‎дәрәх шехида ялғуз каккук
‎муңға патқан қондақта.

 
‎у баһарни издәп балдур учмиған
‎у болалмай баһар күйчиси
‎чүнки зәйнәптин хәвәр болмиған…
у өзини унутқан
‎униң пәйлири устидин дүгиләп өтәр
‎ғәмгә лиқ – лиқ суғурулған
‎кәч күзниң үнчиси.

гүлгә (2)

Gulgeәзиз әйса әлкүн

 

шеирни бивастә аңлаш : Gulge2.mp3

 

җаһанда гүзилим сәндин башқа гүл һөснилик болмас,
узлиқиң бу қәдәр булбулни ашиқ биқарар қилмас.

 
муһәббитиң атәш болуп лавулдап дилимда янмас,
чүнки сәнсиз нә ләззәт, һаятниң һич мәнаси қалмас.

 
әлкүн нечүн гүлгә атап бу ғәзәлни бүгүн язмас,
зикир қилип юлтузға, түн ичирә сени соримас!

 
һиммитидин меһри бирлә саңа тәқдимгә гүл тутмас,
рәшиклик салсиму пиған, һич заман ашиқиң янмас.

 
еһтималим сөйәр шунчә, өзгә яр сәндин тепилмас,
гугум билән тәң күтәрмән, күнүм сәнсиз һич йорумас.

 
унтушқа йоқтур амал, әмәлгә тәдбирим яримас,
ләвләр йерилди чаңқип, кашки меһриңгә йүрәк қанмас!

 
*изаһат: ушбу шеир яшлиқ хатирәмгә йезилған талай темисиз қол язмилар арисидин елинди. бу шеир 1994-йили 12-авғуст ақсуда йезилға вә шу әсли язма асасида 2018-йли 2-сентәбир қайта өзгәртилип нәшир қилинди. 



сайра, сайрагүл!

“Sayragul”әзиз әйса әлкүн

 

шеирни бивастә аңлаш : Sayragul.mp3

 

*мән 2018-йили 1-авғуст әнгилийидин қазақ елигә кәлгән күнүм қазақ қизи сайрагүлниң әркинликкә еришкәнликини аңлиғандин кейин ушбу шеир қәһирман қазақ қизи сайрагүлгә атап яздим.
хәлиқара қәләмкәшләр уйғур мәркизи баш катипи әзиз әйса әлкүн.

 

сайра гүл, қазақ қизи сайра- сайрагүл!
сайра гүл, вәтән үчүн сайра- сайрагүл!
сайра гүл, адаләт дәп сайра- сайрагүл,
сайра гүл, тохтима сән, сайра- сайрагүл!

 

авазсизниң тили сән, сайра- сайрагүл,
әркилик җәңчиси сән, сайра- сайрагүл,
һөрликниң әлчиси сән сайра- сайрагүл,
буркүт болуп пәрваз қил, сайра- сайрагүл.

уйғурум

“Uyghurum”әзиз әйса әлкүн

 

(ләпәр қошиқи)

 

әр:
 

ай болайму уйғурум!
күн болайму уйғурум!
ейтқин зади нә болай?!
бу күрәштә уйғурум?!

 
аял:
 

ай булсиңиз сиз булуң ,
күн булсиңиз сиз булуң .
бу күрәшниң мәйданида ,
һәқтә әмма чиң туруң!

гүлгә (1)

Kozungdin tamche yashәзиз әйса әлкүн

 

шеирни бивастә аңлаш: Elkun_poem/Gulge1.mp3

 

риштиси һаятниң балдин татлиқ,

анардин шириндур униң тәми.
билисән дәрдимни сәнла пәқәт,
изгүлүк чүлғиған бу қәлбимни.

 

ятсирмасмән һич сән билән әсла …
гүлүм сән яшна қәлбим қетидә,
унтумиғин чәккән пиғанимни сән,
лавулдап янар сөйгүң йүрәктә!


әслимә болмас биздә муһәббәт,

зинһар меһримиз үзүлмәс әбәд.
истиқбал болсун бизгә келичәк.
зикир қилай мән етиңни пәқәт !


әрваһтин рәшик кәлмисун саңа,

яшайли садақәт болсун һәмра.
сеғиниш айримисун бизни әмди,
аләмдә йоқ бәхт сәндин башқа !


1995-йили 22-июн, ақсу

таҗ мәһәл

Shujayndin bowamәзиз әйса әлкүн

 

шеирни бивастә аңлаш: Taj_mehel.mp3

 

шаһлар сәлтәнитиниң өчмәс изнаси,
бабурниң җәңгаһтики йәккә қәләси,
таҗ мәһәл 1 мунари муәлләқни сөйгән,
астида өркәшләр яммуна дәряси. 2

 
гаһ аңлинар атларниң туяқ авази,
муңға патқан бәстидин әкс садаси.
бу йәрдә »бабурнамә« 3 йезип пүтүлгән,
миң һиҗрандин өртәнгән шаһниң нидаси.

 
бабур 4 билән тәң өскән бүйүк дәрәхләр,
гуваһ болуп таҗ мәһәл алдида турар.
мәрмәр ташлар ичидә шаһниң қәбриси,
бүгүн билән өткәнниң арисида ятар.

уйғурлуқ әқидиси

әзиз әйса әлкүн
 

Uyghur_state

әсәрни бивастә аңлаш: Uyghurluq_eqidisi.mp3

 

мән бу күнләрдә өзүмгә тәвә дилимдин башқа бир дилға сөзму қилалмаймән. шуңа бу мунаҗитимни сәнла зәң қоюп аңлап қойғин:

 
биздики әқидә шундақ бир әқидики чолпандин йоруқ, аләмдин бүйүк, қуяштин һарарәтлик, қардәк ақ, сүттәк сап, қисқиси каинатта һич нәрсә бизниң әқидимизгә тәң болـмайду чүнки биздә шу әқидә болғачқа бүгүнгичә уюшуп биллә яшап келәлидуқ вә әтигиму мушу әқидимиз билән улишишқа һәм ишәнчимиз камилдур.

 
әқидимизниң у дуня -бу дуня вападарлиқи – биз биллә топа кечип ойниған чиғир йолларға, буғдай орған етизлиқларға, пада баққан җаңгалларға, ужмә тирип йегән шахларға, қисқиси бизгә тәвә болған тәбиәткә, бизгә тәвә болған бүйүк уйғур земинниң һәр бир һүҗәйрисигә йилтизи мәңгүlлук роһ қилип териветилгән, қәлбимизгә орқун абидилиридәк қилип уюветилгән.