uyghurluq we tepriqiChilik

“Uyghurluq_tepriqichilik"eziz eysa elkün

 

eserni anglash: Uyghurluq_we_Tepriqichilik.mp3

 

uyghurluq – kök türk qedimki uyghur – türk tilida «on uyghur», «toqquz uyghur» dep atilip kelgen qebililer ittipaqning nami bolup, bu atalghu «ittipaqlishish», «uyushush» we «medeniyet ilgharliqi» dégendek bir siyasiy we irqiy atalghudur. u bügünki uyghur millitining millet bolup shekillen’gen uzun tarixiy musapiside yaratqan barliq medeniyet en’enilirini özining irqiy we milliy kimliki dep bilidighan, bu milletning hazirqi we kélichek mewjutliqi, tereqqiyati üchün köngül bolidigha barliq milletperwerlik, wetenperwerlik éngigha ige mushu qewimge tewe kishiler topluqini körsitidu.

 

tepriqiChilik kelimisi – biz uyghurlar 10-esirde islam dinini qobul qilghandin kéyin ereb tilidin tilimizgha kirip kelgen söz bolup, bu sözning tilimizdiki lughet menisi bolsa «bölünüsh», «parChilinish», «ittipaqsizliq» , «adawet», «mezhepChilik» dégendek menilerni bilduridu.

 

démek bügünki künimizde uyghur dégen bu millet tarixta siyasi sehnisige chiqqandin buyanqi kelgüsi üchün dawamliq bir millet süpitide mewjut bolup turshi bilen mejburi Xitay assimilatsiyeside yoqap kétishtek eng xeterlik bir basquchta yeni mushu «uyghurluq» bilen «tepriqiChilik» tin ibaret ikki uqum shekillendurgen küch ottursida halsirmaqta. epsus, özimiz bilp -bilmey dégendek, nöwettiki uyghur millitining bir millet süpitidiki milliy mewjutluqi we bu mewjutluq kürishi heqqide söz qilghinimizda, weten ichidin köre weten sirtida özini uyghur dep bilgen, uyghurche sözleydighan we shu medeniyetning barliq alahidilikliri arqiliq özining irqiy we meniwiy kimlikini namayan qilidighan, millitimiz béshigha kelgen bügünki külpetlerge qarshi küreshke qatnishiwatqan bir qisim qérindashlirimiz arsida uyghurluqtin ibaret milliy mepkurini merkez qilishtin köre jemiy’et, tebiqe, din we ilimler boyiche tepriqiChilik ewjige kötürülmekte.

uyghurlarning milliy bayrimi: noruz

“Noruz_Elkun.jpg"eziz eysa elkün

 

naxshini anglash: Noruz_naxshisi.mp3

 
noruz – uyghur millitining esirlerdin buyan dawam qilip kéliwatqan birdin bir en’eniwi yéngi yilni tebriklesh milliy bayrimidur. noruz – u yilning béshi, zimistan qishning qoghlinip, yéngi bir pesilning almishishi, illiq baharning kélishi, weten’ge, ana tupraqqa bolghan muhebbetning, yéngi bir hayatliqning muqeddem bashlinish künidur. noruz bayrimi küni qedimki shemsiye (kün) kaléndari boyiche yil axirliship, yéngi yil kirish küni (miladiye kaléndari boyiche 3-ayning 21-küni) yeni kün bilen tün tengleshkenkün’ge toghra kélidu.

 
uyghur milliti noruz bayrimini mezmuni mol bolghan her türlük shekiller bilen tebrikleydighan bolup asasliqi tenterbiye we sen’et pa’aliyetlirini élip bérish, a’ililerde noruzning xasiyiti süpitide noruz maysisi östürüsh, dala -tüzlerde noruz éshi étish, noruz naghrisi chélish, mehellilerde qapaq köydürüp aylinip, soghuq qoghlash pa’aliyiti élip bérish, öz-ara yoqlash, noruz seylisi qilish we noruzluq arzu- tileklerni bayan qilish Qatarliq usullar bilen ipadilinidu. «noruz» dégen söz eslide parsche söz bolup, «new» (yéngi) sözige «zor» (kün) sözining qoshulushidin terkib tapqan. u «yéngi kün», «yil béshi» dégen menilerni bildüridu. bu söz «qedimki soghdi tili arqiliq Türkiy xelqlerge özleshken. «noruz» qedimki Türkiye türükchiside ayning éti bolup, qedimdin bashlap möchek hésabidimu yilning béshi hemel (noruz) éyi bilen bashlan’ghan. noruz bayrimi yawro-asiya chong quruqliqining merkizi, jenubi we gherbide yashaydighan Hindistanliq musulmanlardin tartip, Pakistanliq musulmanlarghiche, Iranliqlar, kurdlar we barliq Türkiy xelqlerning ortaq yéngi yilini tebriklesh bayrimidur.

 
bu bayram yene kawkaz tagh tizmiliridiki giroziyedin tartip balqan aralliridiki Albaniyegiche bolghan 20 din artuq dölet we rayonlarning milliy we ammiwiy bayrimidur. noruz bayrimi 2009- yili 2-öktebir birleshken döletler teshkilati pen – medeniyet mehkimisi resmi «qoghdilidighan meniwi medeniyet yadikarliqliri» dep en’ge alidu we 2010-yili birleshken döletler teshkilati omumi mejlisi terpidin «noruz bayrimi xeliq’araliq bayram» dep étirap qilinidu. shuningdin kéyin Amérika, Kanada, en’giliye Qatarliq nurghunlighan gherb döletlirining rehberliri noruz bayrimini tebriklep kéliwatidu. 1

noruz ötküzüshning islamdiki hökmi

“Noruz_maysa.jpg"héytaxun memtimin

 

noruz, parische söz bolup yéngi kün dégen menide. noruz 2000 yildin artuq tarixqa ige qedimi bayram bolup sherqi türkistan, gherbi türkistan, Iran, afghanstan we Türkiye Qatarliq ellerde qutluqlinip kélin’gen bir en’eniwi bayram. bu künde kün tün’ge tengleshken, bahar bashlan’ghan kündur. bu bayramni türki we paris tilliq milletler ortaq tentene bilen kütüp kelgen bolup kéyinche osmaniye xandanliqidimu alahide kün élan qilinip padishahlarning muhim dölet emeldarlirini mensepke ataydighan,sogha teqdim qilidighan kün bolup dawamlashqan iken. noruzning haram yaki cheklen’genliki toghrisida qur’andimu, hedistimu héchqandaq éniq nes(éniq pakit) bolmighan turuqluq qismen dini ölimalardin qiyas yoli arqiliq noruz ötküzüsh bid’et dégenler bolghan.

 

musulmanlarning peqet üch dane dini bayrimi bar; u bolsimu ramizan bayrim,qurban bayrimi we jüme küni. buningdin bashqa herqandan dini bayram peyda qilish din’gha birer hökümni ilawe qilghanliq bolup islam dini atalghusida bid’ettur.