июлниң гүли

әзиз әйса әлкүн

 

«5-июл үрүмчи қанлиқ вәқәси» дә зиянкәшликә учурған бигүнаһ уйғурларға беғишланди!

 

бағчамдики июлниң гүли-бу мениң амрақ гүллиримниң бир, әпсус униң исмини уйғурчә немә дәп атаймиз, билмәймән әмма енглизчә »hydrangea« дәп атилиду. бу гүлләр яз пәслиниң келиши билән кичиккинә ғурбәт бағчамни өзиниң отқаш рәңлири билән безиветиду. бу гүлләр маңа һәр вақит һаятлиқниң җәңгивар роһини, униң қәдир -қиммитини есимгә селип әслитип туриду… кишини һәйрәттә қалдуридиғини бу гүл һәр йили ечилғанда униң рәңгиниң муһит, килимат вә тупрақниң тәсиригә яриша өзгирип туришиду. униң гүллириму наһайити узақ туриду, ғунчә болуштин башлап таки қиш киргичә униң рәңги, гүл шәкиллири өзгириду. мән 10 нәччә йиллар бурун бу гүлләрни өзүм тиккән идим, бир қанчә йилниң алдида бу гүлниң рәсимини әйнән пәнҗиридин тартип силәр билән ортақлашқантим. мән бүгүн йәнә бу гүлниң рәсимини охшаш орундин тартип, силәр билән тәкрар ортақлаштим.

 

бу гүл биздин бимәһәл айрилған қәдирданлиримиз роһиниң символи болсун. биздин вақитсиз айрилған, биз сөйгән қәдирданлиримизниң роһлири һәр вақит мушу гүлдәк яширип, еЧилип, шадлиқ вә тәбәссум ичидә турсун. биз қәдирданлиримизни һич бир заман унтумаймиз вә унтулдурулмаймиз. кәчмишимиз қандақла болсун, у бүгүнниң көләңгүси вә әтиниң савиқидур. һаят үмид билән давам қилиду…. әвлад әҗдад басқан йолларни бесип йетилиду, тавлиниду. шундақ күнләр пат йеқинда келидуки бизни сәвда қилған вәтән һиҗрани висалға айлиниду, қайғулуқ қәлбимиз шадлиққа чөмүлиду, қуяш биз үчүн парлап чиқиду, қараңғу кечини толунай вә чолпан юлтузлар йорутиду… чөл – җәзирләрдә ялғуз қалған талай намсиз қәбриләр янтақ вә юлғунлар билән әмәс, порәкләп ечилған гүлдәстиләр билән пүркилиду.

 

5-июл 2020- йили.

 

қурайли уйғур улус

 

әзиз әйса әлкүн

 

улус дәйсән улусум,
уйғур сәндин сорушум.
йоқалса гәр бу милләт,
ким қуриду улусум?!

 

улус дәйсән улусум,
қуруқ гәп сөз қурисун,
әқил тапқай бу милләт,
уйғур яшисун өлмисун!

 

улус дәйсән улусум,
саңа ейтай чин сөзум.
қурайли уйғур улус,
қилип күрәш, болуп ом.

 

үмид гүллири

әзиз әйса әлкүн

 

әлкүнниң өйи алдида һәмишә униң ғурбәтлик дәқиқилиригә һәмнәпәс болидиған кичикнә бир хас бағча бар. төт пәслини ениқ пәрқ әткили болмайдиған бу меһри иссиқ бағча, ана тәбиәтни сөйидиған әлкүнниң күнлиригә һәр күни һәмраһ, болупму бу ваба күнлиридә техиму айрилмас һәмраһ. әлкүнниң «күз һиҗран әмәс», «мән шеир йезиватимән», «қандақ күтәй сени йеңи йил» Қатарлиқ йүзлигән гүзәл лирикилири мана мушу бағчиниң ичидә, лондон асминида пәрваз қилған әрик қушлириниң муңлириға, уларниң көк асманда пәрваз қилған һаят маршиға өз пиғанлирини, қәлбидә лава кәби тенимсиз көйүватқан атәшлирини қошуп йезип чиққан иди… 

 

әлкүн – у, пәләкниң ата қилған наһәқ қисмитини һич қобул қилмиған вә қилـмиди, әксичә наһәқ қисмәтни һәқкә айландуру учун наһәқ күчләргә қарши исян қилди. шу рәһимсиз реаллиқ кашки, униң гәрдиши һиҗран баласидин бағри қан – қан болған күнлири сан – санақсиз… 

өмүр баһарим

әзиз әйса әлкүн

 

Omur_Baharim.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 

саба чолпини тәбәссум ичрә күлгәндә,
баһарим әллик пәслидин чечәк төккәндә,
муһәббәткә бу өмүр һич қанмай өткәндә,
дуня бәндигә гүзәлкән, әсли гүзәлкән!

 

болмиса ашиқ, булбул гүл шехиға қонмас,
болмиса йигит чоң, висал имкани қучмас,
гәр болса әр, қилған әһдидин әсла янмас,
меһнәттин чин инсан мәнзил таман узаркән.

 

юлтузм көз қисар болуп түнниң җуласи,
толунайму болди маңа һәмраһ шолиси,
күлүп чиқар һәм қуяшим меһри – атиши,
салмисаң йүгән, өмүруң шундақ өтәркән!

инсанлиқ уйғурға өгәй болса мәйлиму?

әзиз әйса әлкүн

 

шеирни аңлаш: Insanliq_Uyghurgha_Ogey.mp3

шеирни рабийә давут оқуди

 

зарим билән яшим қан болуп ақса мәйлиму,
қәдримни әбгар мәлун йәксән қилса мәйлиму,
қәйәрдә ейтиңчу биз күткән инсанлиқ бүгүн,
әһли җаһан бизни көрүп җим ятса мәйлиму?!

 

уйғур җаза лагерда өлуп кәтсә мәйлиму,
бир туққунум өзбегим билмәй йүрсә мәйлиму,
қазақ-қирғиз дөлити һали нечүн пәрвасиз,
пайдиға Түркийәм сүкүттә турса мәйлиму?

 

һәр җанни фашистлар қийнап хун қилса мәйлиму,
иппити қизлиримиз зәбун болса мәйлиму,
нарсидә балилар кочида анисиз йитим,
бу инсанлиқ уйғурға өгәй болса мәйлиму?

 

тағларға нида

әзиз әйса әлкүн

 


ше‍ирни рабийәм оқуди
Taglargha_nida.mp3

 

данадур данә аққини қан көздин яш,
сақаймас ғәмгә муптила болди бу баш,
тағларға нида вәтән сени сораймән?!
сөзләйду кәчмиш ата пүткән қияташ.

 

әҗәбму меһриң иллиқ сениң иссиқ көл,
төмүр чоқа әкси бар, турар ялтирап.
нәпсимгә қошулуп келәр сениң һидиң,
нә тақәт көрмәскә вәтән сени шутап?!

 

вәтиним һалиң нәдур сени билмәймән,
тәңритағ гияһини сеғинип пураймән,
ақ баш чоқилириңға тоймай қараймән,
сени сөйгән булуттин салам йоллаймән.

 

бу йәрдиму өрүк бар кучарға йәтмәс,
һай-һай қоғун тәми пәйзиватқа йәтмәс,
ләғмәнму бар ләззити қәшқәргә йәтмәс,
һәммә бар әмма вәтиним саңа йәтмәс…

 

вападар шамаллар

әзиз әйса әлкүн

 


ше‍ирни рабийәм оқуди
Wapadar_shamallar.mp3

 

шамаллар мени сөйәтти
чүнки уларму маңа охшаш
бешидин көп мушәққәтләрни өткүзуп
узақ-узақ маканлардин бу йәргә
учуп келишкән иди.

 

мән өйүмни сеғинған
сансиз ғериб кечиләрдә
тонуш юлтузлар маңа көз қисишатти
чүнки улар балилиқимдики
мениң сәби асминимни билишәтти…

 

мән уларни саниған идим
улар мән билән ойниған иди
улар мән билән тәң чоң болған иди…

BBC Uzbek: »анам тирикму яки өлүкму, билмәймән« – уйғур филими

BBC Uzbek May 8, 2019

 

 

»Онам тирикми, ўлик – билмайман« – Уйғур фильми Хитой лагерларида сақланаётган юз минглаб уйғурлар ҳақида »Онам тирикми, ўлик – билмайман« – Уйғур фильми Хитой лагерларида сақланаётган юз минглаб уйғурлар ҳақида Хитой уйғурларнинг маданияти, тили ва динини йўқ қилиш учун уларни мунтазам равишда махсус лагерларга жойлаштирмоқда. Бу каби маълумотни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти билан биргаликда қатор матбуот ва ҳуқуқ ташкилотлари, ҳамда Шинжондаги ўз қариндош-уруғлари билан алоқани йўқотган хориждаги уйғурлар тарқатишмоқда. Лондонда яшовчи уйғур ёзувчи Азиз Иса Элкун ҳам камида уч йилдирки онасининг овозини эшита олгани йўқ. »У тирикми, ўлганми, билмайман. Қўнғироқларим жавобсиз,« – дейди у. Азиз Иса Элкун айни воқеликни, ҳамда уйғурларга Хитой ҳукумати томонидан бўлаётган босимларни ўзи яратган »Жавобсиз қўнғироқ« фильмида акс эттиришга уринган. Азиз Иса Элкуннинг таассуф билан билдиришича, уйғурларга қардош Марказий Осиёдаги давлатлар ҳукуматлари ҳам бу борада жимлар.

османҗан савут шеирлириниң тил алаһидилики

аптор: ғәйрәт абдурәһман озғар

 

(мәзкур мақалә хәлқ торида 2015-йили 1-айниң 8-күни нәшир қилинған)

шаир османҗан савут

лирик шаир османҗан савут 1961- йили тунҗи шеирини елан қилғандин буян, һәрқайси гезит- журналларда көплигән түркүм шеирларни вә тәрҗимә шеирлирини йоруқлуққа чиқарғандин сирт, «алмидәк йүрәктә аләмчә сөйгү» (1984- йили, милләтләр нәшрияти нәшри), «таң лирикилири» (1989- йили, шинҗаң хәлқ нәшрияти нәшри), «тәңритағ шамаллири» (1996- йили, қәшқәр уйғур нәшрияти нәшри), «түн тивишлири» (2000- йили, шинҗаң яшлар- өсмүрләр нәшрияти нәшри), «таңлар билән сөзлишиш» (2000- йили, шинҗаң хәлқ нәшрияти нәшри), »гүлләр сөзләйду» (2007- йили йили шинҗфң хәлқ нәшрияти), «земин қәсидиси» (2008- йили, шинҗаң хәлқ нәшрияти) Қатарлиқ шеир топламлирини нәшр қилдуруп, уйғур һазирқи заман шеирийитиниң байрақдарлиридин биригә айланди. шаирни шаирлиқ мақамиға йәткүзгини униң шеирлириниң 1000 парчидин ашқан сани әмәс, бәлки һәқиқий шеир хусусийитини һазирлиған әсәрлириниң сүпити.
мән бу мақаләмдә талантлиқ шаир, йетүк тил устиси османҗан савут шеирлириниң тил алаһидилики һәққидә бәзи қарашлиримни уйғур тилиниң тәрәққият тарихи вә асасий қаидилири нуқтисидинла оттуриға қоюп өтимән

Әнглийидики уйғурлар

лондон қәшқәр кочисиниң көрүниши.

 

әзиз әйса әлкүн

 

явропа вә шималий Америка дөләтлиригә селиштурғанда Әнглийигә келип оқуш вә көчмән болуп яки панаһлиқ тиләп йәрләшкән уйғурларниң сани наһайити аз. шу сәвәбтин Әнглийидики уйғурларниң җәмийәтлишишиму тәрәққий қилмиған. Әнглийигә уйғурлар пәқәт 1990 – йиллириниң ахири вә 2000 – йиллириниң бешидин башлап сиясий панаһлиқ тиләп келишкә башлиғандин буян, һәр йилда тәхминән 10 әтрапида уйғурниң Әнглийигә келип панаһлиқ тилиши вә йәрлишишидәк сүрәт билән уйғурларниң сани аста-аста көпәймәктә.

 

Әнглийидә, йәни бүйүк биртанийәдә 2016-йилиғичә 500 әтрапида уйғурларниң яшайдиғанлиқи тәхмин қилиниду.

 

уйғурларниң Әнглийигә келиш тарихи устидә тохталсақ, бизгә һазирғичә мәлум болғини уйғурлар 1980- 1990- йиллар арилиқида Әнглийигә келишкә башлиған болуп, әйни йилларда оқушқа келип, кейин йәрлишип қалғанлардин мәликә ханим вә шу Қатарда оқушқа келип, оқушини тамамлиғандин кейин вәтинигә қайтип кәткән һәкимә әршидин ханим Қатарлиқларни мисал қилип көрситәлмәймиз.

 

Әнглийигә тунҗи қетим вәтәндин сиясий панаһлиқ тиләп кәлгән уйғурлардин 1999 – йили кәлгән әнвәр тохтини, 2001 – йили кәлгән әзиз әйса әлкүн Қатарлиқ уйғурларни мисал қилип көрситәлмәймиз.