бир ботулка су

әзиз әйса әлкүн
 
“Bir

әсәрни бивастә аңлаш: Bir_botulka_su.mp3

әсәрни асийә уйғур оқудиәсәрни асийә уйғур оқуди

 

мәйин шамалға һармай усул ойнап көнүп кәткән булутлар худди наз қиздәк гаһи көңли йерим болуп йиғлиса, гаһи хушлуқи тутуп телиқип күләтти, гаһи чағда қапиқини туруп домсийвелип, қуяш нурини дүмбиси билән тосуп мөкү – мөкүләң ойнайтти. това, булутларму адәмләрниң миҗәз – хулқини өгүнувалдиму немә, ишқилип мән бүгүн шундақ ғәлитә бир туйғуларға қәлбимни мәстхуш қилғач муңлинип олтуруп, деризидин деңизниң чекигә нәзәр ташлайттим. малмодин (Malmö) копенһагенгә тиз кетиватқан пойиз орәсанд көврүкиниң (Oresund Bridge) томур балдақлирини бир -бирләп арқисида қалдуруп алдиға учқандәк чапатти. көк асманниң көк рәңгини өзигә әйнән көчүрвалған балтиқ деңизниң асминидин шуңғуп чүшкән булутлар бәәйни су устидә ләйләп йүргәндәк бир көрүнүшни һасил қилатти. көз алдимдики бу гүзәл мәнзирә күз айлириниң бешидики аптаплиқ, һаваси очуқ шималий явропа әллириниң тәбий гүзәлликлиригә муҗәссәмлишип, худди бир парчә мәшһур классик май бояқ рәсимдәк тәсвирини намаян қилатти.
 
мана мушундақ тәбиәтниң гүзәлликигә толған бу гүзәл дуня биз адәмләрниң яшишиға мәнсуп иди. биз бу йәргә әсли дәрд әләм тартиш үчүн әмәс, көзимиздин иссиқ қан – яшлиримизни төкүш үчүн әмәс, бәлки хошал – хурам, меһри – муһәббәт билән яшашқа кәлгән идуқ. йешим чоңийип, әқлим қолумға несип болған бу йилларда адәм балисиниң туғулғиниға немә үчүн йиғлайдиғинини, андин йәнә немә үчүн башқиларниң йиғиси билән һаятини ахирлаштуридиғанлиқини чүшинишкә башлиған идим. адәм һаятиниң мусаписи мана мушу арилиқтики муһәббәт билән нәпрәт, раһәт билән мушәққәт, әркинлик билән қуллуқниң ниспийлик чәмбирикидә кәскин күрәш қилидикән. булардин қайси бири сизниң һаятиңизда үстүнлүкни игилисә у сизгә тәвә болидикән. сиз өзиңизгә тәвә болмиған қисми үчүн болса бир өмүр, таки өзиңиздә йоқ нәрсигә еришкүчә күрәш қилип яшайдикәнсиз. еһтималим, бу бәлким адәмләрниң бу дуняда яшаш писхикиси болса керәк.
 
һәр бир адәмниң һаят мусаписи аҗайип сәргүзәштилик қисмәтләргә толған болидикән. шуниң үчүнму бизниң һаятимизда хошаллиқ вә қайғулар, яхшилиқ вә яманлиқлар, муһәббәт вә нәпирәтләр бир- бирлиридин айрилмас қошкезәк болувелип, бизни өзиниң аччиқ-чүчүк қайнамлирида һәр вақит чөктүрүп синайдикән. шуңа биз һәм күлүшкә, һәм йиғлашқа, ғәзәплинишкә, сөйүш вә сөйүлушләргә һәқлиқ икәнмиз.
 
һаятниң сеһри бизни худди бир топ падиларни елип маңған падичидәк өзимиз тәсәввур қилалмайдиған бир сүрәттә бизни мәлум нишанларға һаман башлап елип маңғини маңған икән, бизниң тәбийтимиз шундақ болғини үчүн униңдин өзимизни айривелишқа имкансизкәнмиз. биз мана шу имкансизлиқ вә тәбий хусусийәтлиримиз ичидә өзимизни аңлиқ һалда билип – билмәй гаһида һаятниң тилсим коЧилириға ғәрқ болған бир сәйяһқа айлинип қалидикәнмиз. һаятимизниң әгри – тоқай доқмушларға толған сәпиридә бизгә шундақ әхлақсиз, қәдирсиз, адимийликниң шәртлири билән өлчигисиз дәриҗидики начар адәмләр учрап қалса, бизгә йәнә буниң әксичә шундақ есил пәзиләтлик адәмләр учрайдики улар сизгә пәриштиләр кәби тәвәрүк билинидикән. шу чағда әгәр бу адәмләр дунясида һәммә адәмләр мушу пәриштиләрдәк ақ көңүл, меһри – муһәббәтлик болса, башқиларға яманлиқ әмәс пәқәт яхшилиқла қолидин кәлсә, «яманлиқ» дегән бу аталғу адәмләр тилида йоқ бир сөз болса, еһтимал у чағда биз яшаватқан бу дунядин өчмәнлик, адаләтсизлик, нәпрәт вә уруш мәңгүлүккә ғайиб болған болатти. у чағда бу дуня бәлким инсанларниң паний аләмдики җәннити болуп қалар иди дегәндәк ойларға чөкисиз әлвәттә.
 
кишиләрниң бәзидә «адәм һаятида бир яхшилиқ вә бир яманлиқни унтумайду» дәйдиғини бәлким мушуниңдин болса керәк. әмма мән дәймән, маңа бирси яманлиқ қилса имкан бар шу яманлиқ қилған кишини қанчә тиз болса шунчә тизлик билән хатирәмдики адәмләр тизимликидн өчүрүп, унтуп кетишкә алдираймән. буниң тәтүрисичә әгәрдә биравниң маңа чоң боламду яки кичик боламду, қолидин кәлгән бир инсан сүптидә адимийлик таразиси билән яхшилиқ қилған болса, мән шу кишиниң яхшилиқини унутмаймән вә унутмаслиқ учун башқиларға қолумдин кәлгән яхшилиқ арқлиқ һаман қайтурушқа тиришимән…. мән шундақму ойлап қалимән, адәм қәлбидә муһәббәт билән нәпрәт даим орун алмишипла туридикән. әгәр һәр иккилиси орун алмашмай биллә турса яки муһәббәт нәпрәткә орун бәрмисә, бәлким биз һазирқидин бәкрәк хошал яшаш имканлирини тапалиған идуқ.

оттура асияға ләғмән билән тонуливатқан уйғурлар

Ottura Asiyagha leghmen bilen tonulghan Uyghurlarәзиз әйса әлкүн

 

(мәзкур мақалә « ана юрт» журнилиниң 2017 – йилилиқ 1- сан нәшири асасда әзиз әйса әлкүн тори қайта нәшир қилди)

 
[ The Uyghurs are known in Central Asia for their leghmen ]

 
кириш сөз

 
бир милләтниң йемәк ـ ичмики миллий хаслиққа вә миллий алаһидиликкә вәкиллик қилидиған болуп, җүмлидин мол уйғур йемәк ـ ичмәклири асасида тәдриҗий шәкилләнгән уйғур таам мәдәнийити пүткүл уйғур мәдәнийәт хәзинисиниң муһим бир тәркибидур. уйғур йемәк ـ ичмәклиригә уйғур хәлқиниң тарихтики вә бүгүнки барлиқ һаят паалийәтлири муҗәссәмләнгән болуп, у уйғурларниң етнографик һаят кәчмишини, һаят көчүрүштики турмуш усуллирини вә барлиққа кәлтүргән мәдәнийәт әнәнилирини җанлиқ баян қилип туриду. уйғур йемәк ـ ичмәк мәдәнийитини тәтқиқ қилиш, униң тәсир көрсәткән иҗтимаий саһәлирини өгиниш, әнәнивий сағлам узуқлиниш адәтлирини давамлаштуруш билән тәң уни заманға яриша кәсипләштүрүш, техиму тәрәққий қилдуруш йоллири үстидә издинишләр зөрүр болғинидәк бу мәдәнийәткә илмий вә җанлиқ усулда варислиқ қилишму охшашла муһимдур. уйғурлар өз таамлириниң саһиби болуш салаһийити билән йемәк-ـ ичмәклирини қошна милләтләргә тонуштуруш, җүмлидин қитә һалқип чиқип, бир мәдәнийәтниң юмшақ күчи сүпитидә дуняға өз мәвҗутлуқини һәр вақит әслитип туруш охшимиған мәдәнийәтләрниң бир қутуплишиши тезлишиватқан бүгүнки күндә охшашла муһим әһмийәтләргә игидур.

томузда сеғинған вәтән

“Istanbulәзиз әйса әлкүн
 

 

шеирни аңлаш: Tomuzda_seghinghan_weten.mp3

 

үнчидәк төкулуп турған шерим,

қәлбимниң лавида көюп кул болди.

һузур вә раһәтләр маңа яр болмай,

һәр күни һаятқа соаллар қойди!

 

муһәббәт сөйгүсиз пәқир бу дуня,
уйғурға сөйгү җами туталмиди.
шаһ мәшрәп тоқуған нәзмә хотәндә,
муқамниң муңидин техи йүтмиди.

 

сөйимән тәтүргә чөглисиму дуня,
пәхирим сән намиңдин кәчсиму ишан.
яшаймән сән билән мән мәвҗут болуп,
үзүлмәс риштигә бағлинип пинһан!

истанбул вә уйғур

“Istanbulәзиз әйса әлкүн

 

төнүгүн кәч вә бүгүн әтигәндә истанбул асминидин төкулгән шиддәтлик ямғур бу гүзәл шәһәрниң коча – койлирини ююп, тазлап техиму гүзәл қиливәткән иди. 

 
уйғурларниң етник қериндиши болған Түркийә түрклири әсирләрдин буян аҗайип җәңгиварлиқи вә батурлуқи билән уч қитәниң оттурсиға җайлашқан бу қәдимий гүзәл шәһәрдә талай қәһриманлиқ дастанлирини яртип кәлгән болса, бу дастанларниң давами бүгүнму үзулмәй ейтиливататти. мана бу ғалибийәт шәһәрниң әшу пидакар хәлқи мундин дәл бир йил илгирики 15- июл кечисидә өз дөлитиниң һакимийитини бир түркүм һәрбий топилаңчиларниң әксил инқилаб қозғап, ағдуруп ташлишиға қарши авам хәлиқ һәркәткә келип, кочиларға чиқип танкиларниң алдиға өзини етип, иссиқ қанлири билән дөләт һакимийитини қоғдап қалған вә бу ғалибийәт күнини дағ- дуғлуқ хатирләватқан, ғәлбә тәнтәнисиниң юқури пәллигә чиққан һараритигә июл ейидики қайнақ иссиқ һаваға қошулуп янғин кәби йениватқан бу шәһәрниң үстигә түнүгүн кәчтин башлап ғәзәп билән қуюлған ямғур кишигә вәтини үчүн әзиз җанлирини қурбан қилған 250 нәпәр шеһитләр шәнигә яш төкүливатқандәк туйғуларни берәтти…. 

бакүдики китапханида

Bakudiki kitapxanidaәзиз әйса әлкүн
 

(Visiting a book shop in Baku)

 

бүгүн Әзәрбәйҗанниң пайтәхти баку шәһриниң мәркизидики «академийә китап мәркизи» китапханисиға кирдим. бу китапханиниң адәмләр билән толған қайнақ шәһәр мәркизигә җайлашқиниға, килассик совет осулибида һәшәмтлик селинған, миллий нәқишләр билән безәлгән вә көлиминиң зөр булишиға қармай, мән китапханә ичигә киргинимдә ичидә китап сатидиған бир қиз вә бир яш балидин башқа һич бир киши көрүнмәйтти. дәсләптә сәл шөһбилинип «мән киргән бу йәр китапханиму яки башқа бир йәрму?» дәп өзүмдин сориғач ктапханә ичидики китапларни көрүшкә башлидим …. бу йәрдики китапларниң тәңдин көпи росчә , қалғини силавян йезиқидики әзәрчә, йәнә бир қисми әзәр латин йезиқидики китаплар, қалғанлири , болупму тибби вә пән техника һәққидики китаплар болса түрүкчә иди. китапханиниң тарих яймисидин әзәр яки түрки хәлиқләр һәққидә йезилған китапларни издәп юруп әзәр латин йезиқида йезилған бир тарих китапини таптим. у китапни оқуп китапханида бир саәттәк турдум әмма китапхана ичидә мән ялғуз идим, китапханә ичигә һич бир киши кирмиди. көз алдимдики бу мәнзирини көруп үрүмчидики, лондондики адәмләр билән лиқ ـ лиқ толуп турдиған ават китапханилар есимгә кәлди. бу аҗайип хиялларниң түрүткисидә бир қанчә йиллар бурун түрки милләтлирини тәтқиқ қилидиған ғәриблик җәмийәтшунас академикниң бир мақалисида мундақ дегини есимгә кәлди «пүткүл оттура асия түрки дөләт вә хәлиқлири ичидә пәқәт уйғурлар әң китап оқуйдиған хәлиқ булуп, җүмилидин уйғур тил йезиқида өткәнки 10 йил ичидә әң көп китап нәшир қилинған».

момам қәсидиси

Momam qesidisiәзиз әйса әлкүн

 
узақ заманлар илгири
бағ ичидә мүкчәйгән –
мәсидәхан момам севитигә лиқ алма териду 
қизил алмилар
сериқ алмилар 
көк алмилар …
һәммиси мәй болған
һәммиси бир – бирлиридин чирайлиқ 
көзни қамаштуриду.

 
алмилар хуш пурақ чачиду 
чүнки һәммиси ичидин қуртлап кәткән   
әмма ана бу алмилар билән
йәйдиғанға зағра нан йоқ  
учиға кийидиғанға кийими йоқ – 
йетим қалған бәш балисини бақиду.

 
момам қолида бир севәт қизил алма 
бәдөләтниң яғсириған ишики –
ғичилдап аста еЧилиду.
момам өзи билән тәң мүкчәйгән 
ғериблиққа чөккән өйигә кириду
шуан нурсиз көзи алдида
хуш – хуй бовамниң –  
хизир сүпәт симаси көриниду…. 

татарийәдин хәвәр – пекиндин кәшмиргә сәпәр (4)

News from Tartary book cover

аптори петер флемиң Peter Fleming *
енглизчидин әзиз әйса әлкүн тәрҗимә қилди
 News from Tartary: A Journey from Peking to Kashmir
бу китап 1936- йили бүйүк бертанийиниң окисфорд Oxford Alden Press нәшриятида нәшир қилинған

 

6-баб: чөл йоли

 

3- бөлүм

рус алдамЧилири

 

русларниң синкаңда қолға кәлтүрмәкчи болған әң ахири мәқсәтлири қараңғу иди һәм улар мениң бу һәқтә мулаһизә қилишимни тосуп қалалмайтти. уларниң һазир сахтилиқ билән елип бериватқан һәрикәтлириниң әң негизлик мәқсити болса бу өлкә һөкүмити арқилиқ бертанийәниң бу йәрдики мәнпиәтлиригә қарши туруш иди. һазир пүтүн өлкидә 500 нәпәрдин артуқ бертанийәниң Һиндистан пуқралири яшайтти. әсирләрдин буян Һиндистан билән қәшқәр оттурисида тиҗарәт қиливатқан содигәрләр 18 миң фут (тәхминән 5000 метир)  егизликтики тағ даванлирини миң бир мушәққәттә кесип өтүп сода қилип келивататти. сода алақилири таки йеқинқи мәзгилләргичә ронақ тепип келиватқан болуп, бир йиллиқ сода соммиси 10 милйон рупийидин көпрәк болуп кәлгән иди. әмма росийә инқилаби йүзбәргәндин башлап бу хилдики тиҗарәт риқабәт мунасивәтләримиз паләч әһвалға чүшүп қалған. 1935- йилиға кәлгәндә бизниң бу өлкә билән болған сода тиҗаритимиз бурунқидин %25 кемийип кәткән иди. бу тәбиийки 1933-34 – йиллири өлкидә йүзбәргән қалаймиқанЧилиқлар сәвәплик болуп, йәнә келип буниңдики асаслиқ сәвәп русларниң синкаңниң иқтисадини өз контроллиқиға еливелишидиндур. 1931- йилидин башлап түрк-сиберийә төмүр йолиниң қурулуши техиму зор күч билән давам қилдурулған болуп, төмүр йолниң мәлум бөләклири бу өлкиниң чегрисидин бир қанчә инглиз мили йирақлиқта иди. тәбиийки түрк-сиберийә төмүр йолиниң җуғрапийлик орнидин елип ейтқанда униң синкаң билән болған мунасивәтлиридә совет иттипақиға алаһидә әвзәлликләрни елип келәтти. һазирқи әһвалда арилиқтики мусапә вә йол имканийәтләрни селиштурғанда қәшқәрдин москваға таш йол вә пойиз билән 15 күнгә йәтмигән вақит ичидә йитип барғили болатти. әмма бу йәрдин Һиндистанға баридиған әң йеқин йәрдики төмүр йолға йитип бериш үчүн әң аз болғанда 5 һәптидин 6 һәптигичә вақит кетәтти. әгәр һималая теғидин өтүп бериш тоғра кәлсә адәттә кәм болғанда йерим йилға йеқин вақит кетәтти. Җуңгониң пекиндин үрүмчигә карванлар адәттә 3 айда вақит ичидә берип болалайтти. (256-бәт) …..

қар гүли 

ھر ەۇلڭәзиз әйса әлкүн

 
қар гүли
апақ қатлириңғичә-
төрәлгәнму сән қардин?
ақ рәңини өзүңгә апсән
һәсрәт беғимға кирип қапсән
чиқтиңму я күтмәй баһарни –
үшшүк техи кәтмигән йәрдин?!

 
апақ қар гүли-
апақ қар рәң һөсниң бүгүн-
асманму апақ, йәрму һәм…
япрақлириңда ялтирар шу дәм –
мән издигән зәмзәм!

 
қар гүли
сән тупрақни сөйгән бу дәмдә-
есимдә баһардин узақтики қиш …
мәвҗутлуқум қар билән рәң талашқан-
нәпсимгә қиро ямашқан
у бир унтулмас кәчмиш.

сәһәр тиниқлири

әзиз әйса әлкүн
 
көп – көк асман,
астида мәзмут –
шахлири пүтүнләй кесилгән дәрәх,
яндурулған йенида ахшам –
учурулуш унтулған чирақ .
 
мән кәзгән бу коча –
ахшамниң татлиқ һәсритигә патқан
тиниқимда телиққан әләм –
уйқусини әмди ачқан .
 
келиду узақ – узақ қирлардин
сәһәрниң нидасини өзигә қатқан
әмәс у пикапларниң гүдүклири –
кочини бешиға кийип һуқуютқан …

гүл тикини

әзиз әйса әлкүн

 

бағвән идим
бағчида пәрвишкә қол сундум
вайсидим ـ
ағриди тикән қадалған бармиқим.

 

шәбнәмгә охшаш
икки тамчә қан тамчиди…
қан рәңлик әтиргүл қатлирида
сәл тохтап сеңип түгиди…

 

ахир гүл путақлири кесилди
чегишкән нотилар йешилди!