“12-dékabir oqoghuchilar herkiti” de ziyankeshlikke uchurighan bir Uyghur yashning kechurmishi

(1985- yili urumchide yuzbergen 12-dékabir oqughuchilar herkitining 28 yilliqigha béghishlaymen)

Aptori: Rozinisa (musteqil tetqiqatchi)

Photo of Aziz Isa Elkun © www.azizisa.org

Photo of Aziz Isa Elkun © www.azizisa.org


Waqit – u herqanche aldirangghu bolsimu, tarixni arqisigha yanduralmaydu. Belki tarix ene shu aldirangghu waqitni oz quchiqida elley étip, pepilep hayatning büyük karwanlar topi bilen bille uni upuqning u teripidiki köz yetküsiz nishan’gha qarap oz ritimida élip méngiwéridu…. Siz we biz bu hayatliqta eynen shu karwanlar sepige qoshulghan bir yoluchidinla ibaret, xalas!

Eger siz tarixni yaratqan bolsingiz we u tarix peqet chin bolsila, meyli aridin 28 yil ötsun yaki yüz yillar ötsun, shu yaratqiningiz xelqingizning bexti, sa’aditi we arzu-armanlirini meqset qilghanla bolsa, u xelqingizning qelbide ebediy ebetke renggi öngmeydighan tarixiy xatire bolup saqlinip qéliwéridu…Chünki tarixning her bir bétini insanlar japaliq küreshler bedilige yaratidighanliqidin ibaret bu heqiqetni taki bügünki kün’ge qeder héch bir insan inkar qilalighini yoq.

Ene shu dölet qanuni dölet teripidin insaniy heq-hoquqi depsende qilin’ghan, milliy kemsitilish, tengsizlik we barawersizlik hammila yerde yamrap ketken bir tüzülme astida, 1985- yili ürümchide yüz bergen “12-dékabir oqughuchilar herikiti” de teshebbus qilin’ghan uyghur yashliridiki ilghar démokratik idiye we shu idiyining sadiq qollighuchisi we aktip teshwiqatchiliridin biri bolghan eziz eysa ependining külpetlik qismetliri … mana bularning hammisi uyghur millitige shan sherep ata qilidighan untulmas tarix bolup, bu tarix dunyagha uyghurlarning esli térrorist emeslikini, uyghurlarningmu qanunni, démokratiyini teshebbus qilidighan, tenglik we barawerlikke teshna bir millet ikenlikini bayan qilish bilen bir birge, minglighan we onminglighan eziz eysagha oxshash ilghar pikirlik démokratik uyghur yashlarning milliy kemsitish, milliy zulum we ézilish bolmighan, tenglik barawerlik asasidiki yéngi bir tüzülmini berpa qilish yolida shu yillardin bashlap japaliq küreshke atlan’ghanliqi we shu yolda béshigha kelgen rehimsiz we échinishliq qismetliri bizni chongqur oygha salidu we bizning ulargha bolghan hörmitimizni hessilep ashuridu.

Mundin 21 yil ilgiri, yeni 1992-yilning melum bir küni, aqsu wilayetlik saqchi idariside nahayiti addiy bir weqe yüz berdi, biraq bu weqe bir ademning teqdirini özgertishke pütünley yéterlik idi. Aqsu wilayetlik saqchi idarisining tashqi ishlar bölümi, chigidin kirip – chiqquchilarni bashqurush ishxanisigha yéngidin xizmetke teqsim qilin’ghinigha aran 10 ay bolghan shinjang uniwérsitéti chet’el tili fakultétini püttürüp kelgen eziz eysa “jinayi tarixni yoshurup, saqchilar qoshunigha suqunup kiriwalghan milliy bölgünchi unsur” dégen jinayet bilen xizmettin heydeldi. Buning sawabi 1986-yili 12 – dékabir küni téxi emdila toluq otturining birinchi yilliqigha chiqqan eziz eysa shu qétimqi 12-dékabir oqughuchilar herikitining bir yilliqini xatirilesh yüzisidin bir parche chaqiriqname yézip, uni mektep mudirining ishxanisining ishikige chaplap qoyghan iken.

Sherqiy türkistan (shinjang uyghur aptonom rayoni) xitay dölitining jinayetchiler lagérigha aylan’ghandin biri, tarim etrapidiki chong – kichik sheherlerde jinayetchilerning türmidin qéchip kétishidek qanliq weqeler her da’im dégüdek yüz bérip turatti. Mushu xildiki jinayi weqelirining biri 1991- yili shayar nahiyisining jenubidiki tarim derya boyigha jaylashqan tarim emgek bilen özgertish meydani (tarim türmisi) da yüz bergen. Shu waqitta shayar nahiyisining tarim türmiside jinayetchilerning türmidin qéchip kétish weqesidin kéyinla, bankidin birla qétimda 500 ming yüen xitay xelq pulini bulap kétishtek éghir jinayi weqe yüz bergendin kéyin , aqsu wilayetlik saqchi idarisi tashqi ishlar bölümi téxi yéngila xizmetke qatnashqan, saqchi kiyimimu kiymigen (saqchi kiyimi adette bir yil sinaq ishlep resmiyleshturulgendin kéyin tarqitilip bérilidu) eziz eysa bilen yene bir mu’awin bölüm bashliqi abla bilen bille shayar nahiyisidiki chet’elge chiqqanlar we pasport bar ademlerning ehwallirini éniqlash xizmitige ewetilidu. Eziz eysa xizmetdishi bilen shayar nahiyiside 3 kün turup xizmitini püttürgendin kéyin aqsugha qaytip kélidu.

Eziz eysa ning shu qétim xizmet sepiridin kéyin anche uzaq ötmeyla shayar nahiyilik saqchi idarisi siyasiy qoghdash bölümi yuqirining telipi boyiche shayar nahiyisi tewesidiki barliq siyasiy jinayetchilerning tizimliki we arxiplirini aqsu wilayetlik saqchi idarisining siyasiy qoghdash bölümige tapshuridu. Bu qétim tapshurulghan arxiplar ichide eziz eysaning shayarda toluqsiz otturining birinchi yilliqida oquwatqan waqtida 12- dékabirni herikitining bir yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen yazghan teshebbusnamisi we saqchi idarisining bu déloni siyasiy délo qatarida bir terep qilghanliq heqqidiki eslidiki arxiplar siyasiy gumandarlarning arxipliri arisidin tépilidu.

Shuning bilen eyni waqitta yeni 1986- yili eziz eysani soraq qilghan, 1992- yili shayar nahiyilik siyasiy qoghdash we tashqi ishlar bölümining bashliqi bolup xizmet qiliwatqan, xizmet qulayliqidin paydilinip para alghanliqi seweblik tekshürülüwatqan a x x xisimlik saqchi bu pursetni özining gunahini yuyush, xizmet körsitish we téximu chongraq emelge érishishning eng yaxshi pursiti dep bilip, mexsus eziz eysaning “12-dékabir oqughuchilar herikiti” ning bir yillighini xatirilep mektep ichige teshwiqat waraqliri chaplighanliqi, oqughuchilarni namayish qilishqa chaqiriq qilghanliqi we mexpiy siyasiy teshkilat qurghanliqi qatarliq siyasiy jinayetliri toghrisida toghrisida mexsus ayrim bir doklat teyyarlap aqsu wilayetlik saqchi idarisining bashliqi yang shiumingning oz qoli bilen tapshuridu. Gerche bu déloni eyni chaghda mektep we saqchi idarisi birlikte bir terep qilip bolghan bolsimu, hetta 1988- yil eziz eysa shinjang uniwérsitétigha imtihan bérip oqushqa kirgen we yene uniwérsitétni ela netije bilen püttürgen bolsimu biraq shu ish yüz bérip 7 yildin kéyinmu bir qara saye uning arqisidin egiship kélidu. Axir bu qara saye eziz eysani tughulup ösken oz wetinide yashash we xizmet qilish hoquqidin mehrum qilishqa sewebchi bolidu…

Eziz eysa 1970- yili 6-ayning 22-küni tarim deryasining sherqi teripidiki bostanliq sheherlerdin biri bolghan shayar nahiyisi toy boldi yézisida doxtur a’iliside dunyagha kelgen. Siliq sipaye, edep qa’idilik, kitabxumar, yéziqchiliq qabiliyitige ige eziz eysa eslide bu kop qismi herbiydin kesip almashturup kélidighan, aliy mektep melumati bolmighan we xuddi mashina ademdek xizmet qilidighan saqchi qoshuni üchün nahayiti etiwarliq ixtisas igisi bölishi kérek idi. Biraq 7 yilning aldida emdila 16 yashqa kirgen bir ottura mektep oqughuchisining yazghan bir parche xatirilesh xaraktérlik yazmisi tüpeylidin, mana emdi bu saghlam tepekkurluq, qolidin kop ishlar kélidighan uyghur yash bu dölette, mushu hakimiyet tüzülmisi astida éghir bir rohi bésimgha muptila qildi. Uni az dégendek saqchi idare bashliqi yang shiuming chong yéghini échip, nechche yüzligen ademler aldida köpchilikke “bu saqchi qoshunigha suqunup kiriwalghan milliy bölgünchining yoshurghan siyasiy jinayet tarixining arxipidin ashkarilan’ghanliqini, saqchi qoshunini paklashturush üchün uni saqchi idarisidin qet’iy qoghlap chiqiridighanliqini” uqturidu. Shuning bilen bir chaghda uning bu sahede ishlesh hoquqi pütünley cheklen’genlikinimu qoshup qoyidu. U neq maydandila saqchi idarisidin qoghlap chiqirilidu. Saqchi idare bashlighining bu jakarlighini eziz eysaning buningdin kiyin bu dölette her qachan we her waqit saqchilar teripidin xalighanche tekshürülüshi, qolgha élinishi we teqib astigha élinishining mumkin ikenlikini ispatlap turatti.

Da’irilerning bu qilmishi wujudida xizmetke, hayatqa bolghan cheksiz qizghinliqi urghup turghan bir yashning yumran qelbige chongqur azab we saqaymaydighan xorluqning tamghisini basqan idi. Eziz bu ishqa qet’iy narazi bolup, aptonom rayonluq partkom erziyet idarisi, merkizi komitét erziyet idarisi qatarliq orunlargha erz éytip bardi, biraq héch kishi uning gépige qulaq salmidi. Uning oqughuchilar herikitini qollash yüzisidin yazma yazghinini anglighan kishiler bashlirini chayqiship uningdin özlirini tartishti. Uzun ketken erz qilish musapisidiki 4 yil jeryanida uning barmighan yéri qalmidi, uning érishkini aranla “erzi qobul qilindi, tekshürüp bir terep qilingla” dégen bir waraq quruq qeghezdinla ibaret boldi, biraq bu jeryanda u nurghun nersilerni chüshendi. Ene shu eriz-dawa qilish yolida yürgen nechche on minglighan dewagerlerning paji’elik kechürmishliri uninggha bu döletni, bu tüzülme astida ashkarilanmighan, mektepte oqutquchisi uninggha ögetmigen bashqa bir dunyani tonutqan we chüshendürgen idi. Uning dewa qilish iradisi, adaletni izdesh istekliri téximu kücheydi. U dewani toxtatmighanliq üchün netijide u bashqa dewagerlerge oxshash qanunsiz qolghan élinip solaqxanigha solandi, erkinliki cheklendi, bu kechürmishler 1999- yilghiche, u bir amallarni qilip ana wetinidin ayrilghan’gha qeder dawamlashti. Netijide bu dölet, bu hakimiyet tüzülmisi bir iqtidarliq aliy mektep oqughuchisini zorlap özining qarshi teripige ittergen idi.

Emeliyette döletning qarshi teripige ittirilgini eziz birla kishi bolmastin, uyghurning nechche ewlad aliy we bashlan’ghuch mektep oqughuchiliri, ziyaliyliri ichidiki kallisi saq, tepekkur qilish iqtidarigha ige kishilerning hammisi bu tüzülmining gumanlinidighan, gepning rastini dégende qorqidighan kishiliri idi. Chünki bu kishilerning har bir mangghan turghini nazaret astida bolghini yetmigendek, yene ulargha siyasetning éhtiyajigha asasen oydurup chiqirilghan herxil jinayi töhmetler chaplinatti. Yéngi xitay döliti qurulghan 64 yildin biri bu dölette uyghurlarning istixiyilik shekillen’gen herqandaq bir ammiwi pa’aliyetlirige qatnashqan herqandaq bir insan’gha bu dölet oz tüzülmisining éhtiyajigha asasen yasap chiqirilghan herxil oydurma jinayet namlirini chaplash arqiliq, ularning barliq herikitini cheklimige uchritip turdi. Netijide bu yerdiki kishiler xuddi usti ochuq türmide yashighandek yashap keldi. gerche bu türmining usti ochuq bolsimu bu yenila turma idi, qaniti yoq uyghurlar nisbeten usti ochuq türmide yashash resmiy türmige qamalghandinmu azabliq idi. Chünki bu yerdiki kishiler bu yerde yéshil asmanni, aq bulutlarni köreleytti. Ene shu yap – yéshil asman’gha telpünüsh jeryanida kishilerning qelbide güzel arzu – armanlarning payda bölishi tebi’iy idi, biraq erkinlikidin ayrilghini üchün arzu – armanlarni ishqa ashuralmasliqi uyghurlarni téximu éghir azab oqubetke, yurekzadilikke hetta yene omutsizlikkimu bashlap baratti.

Netijide amalsiz qalghan eziz eysa méhriban anisidin, dadisidin, söyümlük ayalidin, téxi emdila 3 yashqa kirgen omaq qizidin, el – aghine, dost – buraderliridin, oz wetinidin, özi ösüp chong bolghan yurtidin ayrilishqa mejbur boldi. Chünki u özining tughulup ösken wetinide qaniti boghulghan qush, tomur qepeske solan’ghan yolwas bolup yashashni xalimidi. Chünki tomur qepeste yashawatqan insan üchün uning hayat – mamati her waqit har zaman xewp astida idi. 1999-yili u heq yol izdep qirghizistan, türkiye we firansiye arqiliq bir yildin artuq sersan bolup ming bir musheqqetlerni tartip axir gérmaniyening myunxén shehirige keldi. U bu yerde wetensizlikning derdini téximu qattiq tartti. U bu sergerdanliq hayatida kéchilliri basma zawutida, kündüzliri taziliq shirketliride ishlidi, turmush üchün aldigha uchrighan hamma xizmetni qildi, bu jeryanda u hayatidiki eng japaliq künlerni beshidin ötküzdi. Shuning bilen bir chaghda u yawropadiki erkin démokratik muhittin toluq paydilinip, özining kechürmishlirige birleshtürüp uyghurning awazini, uyghurning wetendiki uchrawatqan adaletsizliklirini pütün dunyagha chamining yitishiche tonutush üchün pütün küchi bilen tirishti. Uzun ötmey u xelq’aradiki uyghur üchün dadil heq sözliyeleydighan kishilerning birige aylandi.

U her qétim wetinini qattiq séghinip, weten’ge qaytish imkaniyiti bolmighanliqi üchün yüriki azabtin puchilan’ghan chaghlarda, uning qelbidiki ashu azabliq tuyghular uning yürikide küchlük ghezep we öchmenlik tuyghulirini payda qilatti, bu xil tuyghular qoshulup uning yüriki xuddi yénish aldida turghan wolqandek titirayitti. Uning yüriki weten’ge bolghan séghinish otida puchilinip köyetti… U özining mushu wetensizlik qismitini payda qilghan ashu adaletsizlikke, istibdat tüzümge lenetler oquytti. Bundaq chaghlarda uning qelbidiki ösmürlük waqtidin tartip payda bolghan chongqur jarahet izliri bashqidin tatilinishqa bashlaytti… Biraq u eqli hoshi jayida insan idi. Bundaq chaghlarda u anisining munu geplirini ésige alatti: “balam, adem özining baturluqigha tayinip ish qilsa pushayman’gha qalidu, insan eqilge tayinip ish körüsh kérek. Eqilge tayinip ish qilghanda kishi hergiz qilghan ishidin pushayman qalmaydu, eqilge tayinip qilghan ish muweppeqiyetke eng yéqin bolidu.”

Xelq arisida shundaq bir gep bar “allaning iradisisiz qil tewrimeydu”. Allah sanga séning hayat riziqliringni ata qilghaniken, u ilgiri yaki kéyin bolsun hamini séning bolidu. Eziz londonda tasadipiy bir qétimliq uchurushushta mexsus uyghur muzikisini tetqiq qilidighan en’gliyelik qiz – london uniwérsitéti asiya – afriqa institutining proféssor doktor reychél harris bilen tonushup qalidu. Ular eng qizghin muhebbetliri bilen bextlik a’ile qurup perzentlik bolidu. Shuningdin kiyin eziz eysaning turmushidiki sersanliq hayati axirlishidu. Londonda u musteqil tetqiqat bilen shughullinidu. U oz xahishi bilen her xil zhanirdiki ijadiyetler bilen shughullinip, héchqandaq tosalghusiz neshr qilish hoquqigha érishidu. Shuning bilen bir chaghda u en’gliye köchmenler idariside terjimanliq qilidu. Uningdin burun u en’gliyening BBC radi’o – téléwiziye xewer agéntliqining ottura asiya özbék we afghanbölümide bir mezgil muxbir bolup ishleydu. 2004-yili aziz isa london uyghur ansambilini qurup, uyghurlarni uyghurning naxsha muzikiliri arqiliq xelq’aragha tonutush yolida nahayiti zor hesse qoshidu. 2010- yildin biri u bash shtabi london’gha jaylashqan xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti uyghur merkizining pa’aliyetlirige aktip qatniship, uyghurlarning erkin pikir qilish, yézish we neshir hoquqini qoghdash, türmidiki uyghur qelemkeshlerni qutquzush, ularning ish izlirini dunyagha tonutush ishliri üchün kop xizmetlerni ishleydu. Bu jeryanda u xelq’ara qelemkeshler uyghur merkizining ijra’iye hey’et ezasi, türmidiki qelemkeshlerni qutquzush komitétining mes’uli we tor sehipisini bashqurush qatarliq xizmetlerni ishleydu. U 2010- yili chonglar ma’aripi boyiche london uniwérsitéti Birkbeck institutining uchur -alaqe we tor layihilesh kespini muweppeqiyetlik püttürgendin kéyin, u londonda uchur – alaqe we tor layihilesh saheside xizmet qilidu. U hazir en’gliye pul mu’amile bashqurush idarisining xizmetchisi bolup ishlimekte.

Musapirchiliqta otken hayat kishining muhebbet we nepretke bolghan tuyghulirini nahayiti sezgurleshturiwétidighanliqi hemmimizge ayan. eziz her qétim eslide özi bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan chet’elliklerning we bu chet dölettiki hökümet organlirining özige semimiy yardem qilghanlirida, ularning semimiy qollashlirigha érishken chaghlarda, her tereplerning yardimi we özining tirishchanliqi bilen muweppeqiyetlerge érishken chaghlarda, u shu kishilerge cheksiz minnetdar bolush bilen bir chaghda, uning qelbini til bilen ipadiligüsiz yene bir xil tuyghu qattiq chimdip azablaytti. Uning xiyalliri uni ixtiyarsiz ene shu wetendiki azabliq künlerge bashlap baratti, ene shu chaghlarda saqchi idarisining özige chaplighan töhmetlirini aghdurup tashlash üchün u shunche kop orunlargha erz éytip barghan bolsimu, biraq shu chaghlarda oz wetinide adaletning barliq derwaziliri uning üchün ching taqalghan idi. U gerche mushu döletning girazhdani bolsimu, biraq héchqandaq sewebsizla, hetta qanunsiz halda mushu dölet teripidin tashliwétilgen idi. Uning kichikidin bashlap tiriship oqushtiki meqsiti oz yurtigha qaytip bérip, mushu özini terbiyiligen ana tupraqning ejrini qayturush üchün idi, biraq bu yolsiz we mustebit tuzum tüpeylidin u ana tupriqigha patmidi, buning sewebi nahayiti addiy idi, chünki u wujudida wetinige bolghan ishqi muhebbiti urghup turghan, hosh kallisi jayida, qelbige ulughwar ghayilerni pükken bir yash idi. Uning qelbide wetini, xelqi bar idi. Eng muhimi uning heq-naheqni perqlendürüsh iqtidari bar idi. U herqandaq mesilige yoluqqanda bezi bir kishilerdek qarighularche bashqilarning arqisidin egeshmestin, eksiche ” bu néme üchün?” dégen so’alni sorashni biletti. Shuning üchün gerche u nechche ming kilométir yiraqliqtiki aqsuning shayar nahiyiside oquwatqan bir ösmür bala bolsimu, u yenila ürümchide yüz bergen 1985- yili 12- dékabir oqughuchilar herikitining biwasite tesirige uchrighan idi.

Undaqta 1985- yili ürümchide yüz bergen sherqiy türkistandiki oqughuchilar herikiti zadi qandaq heriket? 1985- yilning beshidin bashlap xitay döliti miqyasida shekillen’gen bir xil démokratiye we erkinlik hawasining shamili bilen xitay memlikitining her herqaysi jaylirida nurghun qétim oqughuchilar herikiti yüz berdi. Bu heriketlerning tesiri uyghur éligimu yétip keldi. Eyni chaghlarda xitay merkizi hökümitining xizmetlirige xu yawbang riyasetchilik qilatti. Uning oqughuchilar herikitige tutqan pozitsiyisi modétil bolup, “oqughuchilar mesilisini söhbetlishish, pikir almashturush, meslihetlishish usuli arqiliq hel qilish kérek.” [1] dep körsetme bergen idi. Biraq xu yawbangning bu xildiki mesilini ademgerchilik, insanperwerlik mentiqiside turup hel qili usuli mute’essip xitay milletchilirining naraziliqini qozghidi. Netijide 1987- yili 1-ayda “partiye ichidiki turmush yéghini “da ding shawping bashchiliqidiki bir qisim “péshqedemler” xitay kommunistik partiyisining saylam bilen otturigha chiqqan sékrétarni qanunsiz halda hoquq sehnisidin chüshürüwetti. Mana shuningdin kéyiki xitay memlikiti ichide “burzhu’aziyining chékidin ashqan erkinlikning zehirini tazilash körüshi“ namidiki yéngi bir sinipiy küresh bashlinip ketti.

Mana bu sherqiy türkistanda élip bérilghan oqughuchilar naraziliq heriketlirimu axirqi hésabta xitay memlikitining bashqa jayliridiki oqughuchilar herikiti bilen birge xitay kommunistik partiyisi ichidiki hoquq talishish kürishining qurbani boldi. Netijide bu heriketke xitay kommunist partiyisining hoquqini tartiwélish, döletni parchilashqa urunush herikiti dégendek qalpaqlar kiydürülüp, “dost bilen düshmen otturisidiki ziddiyet” dep qarilip shu usulsa bir terep qilinishqa bashlidi.

Emeliyette yéngi xitay döliti qurulghan 64 yildin biri uyghur jem’iyitide yüz bergen nurghun qétimliq tinchliq bilen élip bérilghan ammiwi naraziliq heriketler melum nuqtidin élip éytqanda omumyüzlük dégüdek özini “xelqning chakiri” dep atiwalghan hökümranlar bilen” döletning xojayini” dep atilip kelgen xelq otturisidiki ziddiyetler bolup, emeliyette bu peqetla “xojayin” “ chakar” ning melum qilghan etkenliridin razi bolmighanliqtin payda bolghan ziddiyet idi. Axirgha kelgende bu emeliyet pütünley ‘perdaz” bilen burmilinip , “xojayin” largha “milliy bölgünchi”, “térrorist’ dégendek qalpaqlarni kiydürüsh ariliq ishlar téximu murekkepleshturuldi. Bu xil qalpaqlarning kiydürülüshi hökümranlarning puqralargha qarita déktaturluq hoquqini yürgüzüshige bekla qulayliq idi. Bu qalpaqlar hökümranlarning xelq ustidin jaza yürgüzüshini qanunlashturushqa urunushigha asas yaritip béretti, shuning üchün mana mushu xildiki qalpaq kiydürüsh usuli uzundin biri hökümranlar teripidin keng kölemde qollinilip kelgen tejribilerning ünümlük yeküni idi.

Bolupmu amérikida yüz bergen 11- séntebir weqesidin kiyin, xitay döliti térrorizmgha zerbe bérish ölchimi bilen xitay chégrasi ichidiki hökümetning ish heriketlirige narazi bolghuchilargha taqabil turushqa bashlidi, mushu xil usul arqiliq xitay merkizi hökümiti özining milliy siyaset mesiliside ötküzgen éghir xataliqini yoshurup qalmaqchi bolushti. Puqralar bilen hökümet tüzülmisi otturisidiki ziddiyetning barghanséri keskinlishishige egiship, dölet qoralining tigh uchi puqralargha qaritildi we bu qilmishlirini qanunlashturush üchün hökümet qolidiki hoquqidin paydilinip asasiy qanunigha qarmu –qarshi turidighan we uning üstige dessitilgen qanun belgilimilerni oz aldigha chiqirip, özlirining xelq aldida sadir qilghan jinayetlirini qanunlashturushqa asas saldi.

Deslepki bir mezgilde dunya xelqi xitayning bu xil heriketlirini chüshenmigen idi. Uning üstige u chaghlarda uchur alaqe téxnikiliri hazirqidek rawan bolmighachqa, xitay hökümiti özining adetlen’gen aldamchiliq heriketliri bilen dunyani aldap kelgen idi. dunya bir gewdilishish yölinishige qarap mangghandin kéyinki bügünki künde, uchur alaqisining tiz rawanlishishigha egiship, dunyaning herqandaq bir bulung puchqaqlirida yüz bergen ishlarning hammisini pütün dunya tizla xewer tapidighan boldi. Mana bu uchur téxnikisidiki ewzel shara’it tüpeyli xitayda yüz bergen hemme ishlar oz waqti-qerelide dunyagha tarqilishqa bashlighandin kiyin, dunya jama’itining neziri bu iqtisadiy nahayiti tiz tereqqiy qiliwatqan dunyadiki 2- iqtisadiy chong döletning uyghurlar wetinide 64 yildin biri ötküzüp kéliwatqan insan heqliri we bashqa sahelerdiki siyasiy we jinayet qilmishlirigha diqqiti merkezleshtürdi. Netijide pütün dunya bu döletke ishenmeslik naziri bilen qaraydighan boldi. Chünki bu döletning tüzülmisi yillardin biri oz xelqinila emes, hetta pütün dunyani aldap kéliwatqachqa, mana emdi pütün dunya bu döletke gumanliq nazirini aghdurdi. Xitay döliti gerche iqtisadiy jehettin on nechche yil qosh reqem bilen tiz tereqqiy qilghan bolsimu, uning dunya xelqi aldidiki inawitimu oxshash qosh reqem boyiche barghanséri xunüklishishke qarap yüzlendi. Démek shundaq bir heqiqet hemmige ortaqki, her qandaq bir insan we herqandaq bir dölet üchünmu oxshashla pulni tapqili bolidu, emma yoqitilghan inawetni pulgha sétip alghili bolmaydu. Xitay döliti oz xelqi we xitaydiki xan milliti bolmighan uyghur, tibet, mongghul qatarliq oz zéminida az sanliqqa chüshüp qalghan milletlerning heq-hoquqini depsende qilishi seweblik özining dunyadiki chong döletlik obrazini yoqatti. Xitay hökümiti uyghur xelqining qelbigila emes, özining xan xelqining qelbigimu “istibdat” hakimiyetlik tamghisini basti.

Yene bir jehettin élip éytqanda, bu xildiki puqragha qattiq qolluq qilish we döletning qoral küchidin paydilinip oz xelqige bolupmu oz dölet tewelikidiki uyghurdek bir qehriman milletke jaza yürgüzüshidin ibaret “bicharilerche” usuli axirqi hésabta yerlik xelqining dölet tüzülmisige bolghan ishenchini pütünley yoqatti. Netijide xitayning tüzülmisi bilen xelqining, bolupmu uyghur xelqining otturisidiki oz-ara pikirlishish yoli shuningdin kiyin omumen üzülüp qaldi. Xitay hökümiti bilen uning térritoriyisi ichidiki yerlik xelq otturisidiki normal pikir almashturush imkaniyiti, yeni oz-ara ishench asasida maydan’gha kélidighan di’aloglarning imkaniyiti yoqalghachqa, bügünki künde mana hazirqidek mesilini meslihet bilen, ochuq sözlishish bilen hel qilghili bolmasliqtek qatmal weziyet shekillendi. Tebi’iyki hökümet bilen puqra otturisida oz-ara bir birige bolghan ishench we ochuq sözlishish imkaniyitimu yoqilish aldida turuwatqan mundaq bir jem’iyette, xelqning herqandaq naraziliq herikiti nahayiti tizla esebiylik bilen qarshilishishqa élip baridu. Bundaq halet xitay hökümiti bilen uyghurlar arisidila körelmestin, yene xitay hökümitining yillardin buyan xitay xelqi arisida élip bériwatqan xen showinizmi mentiqisidiki xata teshwiqati bilen zeherlinip, barliq uyghurlarni “térrorist millet”, “nachar millet” we “assimilyatsiye qilip özgertishke tégishlik millet “dep qaraydighan xen milliti bilen barliq xen millitini özliri ustidin hökümranliq yürgüzüwatqan “hökümran millet” we “tajawuzchi millet” dep qaraydighan uyghur xelqi arisida körülüwatidu. Chünki uyghur aptonom rayonida xenzular har da’im yerlik xelq teripidin “hökümranlarning wekili” dep qarilidu. Buning sewebi uyghur wetinide her qandaq bir organ’gha kirsingiz u yerning asasliq hoquqi choqum xen millitidin bolghanlarning qolida bolghachqa, netijide meyli xen milliti xalisun yaki xalimisun, uyghur élide yashawatqan xen milliti meyli nimila qilmisun, yerlik milletlerning neziride ularning qilghan etkenlirining hammisi xitay hökümitige, shundaqla xitay kommunistik partiyisige wekillik qilidu, dep qarilidu.

Eger biz ishning özinila obyéktip bayan qilish usuli bilen sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixigha nezer salidighan bolsaq, bu tupraqta yüz bergen nurghun qétimliq ammiwi naraziliq heriketlerning ichidiki peqet yéqinqi mezgildiki birsini, yeni 1985-yildiki 12- dékabir oqughuchilar herikitini xitay siyasitining az-tola modétillishsh xahishigha yüzlen’gen, uyghurlarning qayta oz teqdiri üstide oylinish imkaniyitige érishken bir waqitta partlap chiqqanliqini , ürümchidiki shu qétimliq oqughuchilar herikiti shu dewrdiki xitay memlikitining ichki-tashqi siyasiy muhiti bilen biwasite munasiwetlik ikenlikini köreleymiz. eyni yillarda xitayning har qaysi jaylirida yüz bergen shuninggha oxshaydighan nurghunlighan oqughuchilar heriketliriningmu oz – ara munasiwiti barliqini we oz ara tesir körsetkenlikinimu ret qilalmaymiz, elwette. Gerche shu qétimqi 1985- yilidiki 12- dékabir oqughuchilar herikitining 1989- yildiki tiyen’enmén weqesi bilenmu melum xaraktér jehetlerdin az-tola ortaqliqi bar bolsimu, emma bu ikki oqughuchilar teripidin élip bérilghan heriketning xitay hökümiti teripidin basturulushi we yekünlinishi hem kéyin keltürgen aqiwetler tebi’iyki roshen perqlinidu. Gerche ürümchi 12- dékabir oqughuchilar herikiti xitay hökümitining qanun ramkisi ichide tinchliq bilen élip bérilghan oqughuchilar namayishi we naraziliq herikiti bolsimu, emma bu döletning xitay xen millitining hökumiranlighi astidiki bir dölet bolghanliqi seweblik mesile qanun arqiliq adil hel qilinish emes, belki millet uqumi, millet ayrimisi bilen birterep qilinidighanliqini tonup yételeymiz.

Démek xitay dölitide sani az bolghan, medeniyet jehettin oxshimaydighan uyghur qatarliq milletlerning herqandaq shekildiki bir naraziliq heriketlirining waqti kelgende xaraktéri burmilinip tebir bérilidighanliqi, hakimiyetni monopol qilghan xan millitining xen bolmighan milletlerning naraziliqini her qandaq chaghda özlirining hökümranliqigha bolghan tehdit dep qarap, dost -düshmen otturisidiki küresh dep qaraydighanliqi, qisqisi millet oxshimasliqi tüpeylidin, naraziliq heriketlirining élip kélidighan aqiwitiningmu perqliq bolidighanliqi we oxshimaydighan netije bilen xulasilan’ghanlighidin ibaret bir mahiyetni biliwalalaymiz.

Bolupmu bu 12-dékabir uyghur oqughuchilar herikitining xaraktéri hökümet tereptin mes’uliyetsizlik bilen xalighanche békitilgendin kiyin, adettiki ammiwi naraziliq heriketlirining xaraktérimu axirigha barghanda bashqiche tüs élip, düshmen bilen oz otturisidiki ziddiyetke aylinip qalghan. Mesilen: 1985-yildin biri xitay dölitining ichki ölkiliride nurghun qétim oqughuchilar heriketliri yüz berdi, eyni chaghlarda xitay merkizi hökümitining xizmetlirige riyasetchilik qiliwatqan hu yawbangning oqughuchilar herikitini bir terep qilish usuli toghrisida “oqughuchilar mesilisini söhbetlishish, pikir almashturush, meslihetlishish usuli arqiliq hel qilish” dep körsetme bergen idi. Biraq gerche oxshash oqughuchilar herikiti, oxshash dewrde yashawatqan oqughuchilar bolsimu, milliti oxshimighachqa, oqughuchilar herikitige qatniship namayishqa chiqqan oqughuchilarning eng axirqi teqdirimu oxshimaydighan qismetler bilen ayaghlashti. Hu yawbangning siyasiti uyghur wetinige kelgende shekli özgerdi. Biz yuqirida bayan qilghan eziz eysaning kechürmishliri mana buning bir misali bolalaydu. 1989-yilidiki tiyen’enmén weqesi deslepte “6- iyun eksil’inqilawi toplang” dep békitilgen idi, yéqinqi yillardin biri bu muqam özgirip “1989-yili bahar yaz peslidiki siyasiy bohran” yaki “4-iyun bohrani”dep izahat bérilidighan boldi. Biraq 1985- yili 12- dékabirdiki oxshash oqughuchilar herikitini bolsa “milliy bölgünchilik herikiti” dep békitip, uni menggü aqlanmaydighan qara délolar qatarigha kirgüzüwetti.

Bolupmu hu yawbang emilidin élip tashlan’ghandin kiyin, “hu yawbangning burzhu’aziyiche erkinleshturwétish idiyisining zehirini tazilash“ nami bilen mushu heriketke qatnashqan nurghunlighan ilghar uyghur oqughuchilar we shu heriketning tesirige uchrighan bashqa yashlarning hemmisi oxshashla “tazilash obyéktliri” qilindi. Emdila 16 yashqa kirgen, téxi toluq otturining birinchi yilliqida oquwatqan ösmür yash eziz eysaning bir waraq yazmisi üchün bir ömür éghir rohi bésim ichide, bir ömür xitay hökümitining “qara tizimliki” de xewp ichide ensiz yashashqa mejburlinishidek jazalargha mehkum qilinishi bu bayanlirimiz üchün tipik bir ispat bolalaydu. Gerche eziz eysa eng axirida béshigha kelgen qismetliri sewebidin chet’elge chiqip kétish yolini tallap bu asarettin waqitliq qutulghan bolsimu, emma weten ichide ene shundaq asaret ichide, xorluq we ensizchilik ichide yashawatqan “eziz eysa” larning nechche on mingi hélimu hem bar. Mana bu oxshashla “jungxua xelq jumhuriyitining puqrasi” dep atalghan uyghurlar bilen xen (xitaylar) ning oxshimaydighan teqdiri.

Emeliyette bu sherqiy türkistandiki uyghurlarni asas qilghan her millet oqughuchilirining yéngi xitay döliti qurulghandin kéyinki tunji qétim eng tinchliq yoli bilen, eng aqilane usulda xitay hökümitige özlirining arzu- teleplirini ipadilishi, shundaqla eng ilmiy usulda özlirining döletning kelgüsidiki xojayinliri bolush süpiti bilen dölet ishlirigha arilishishi, démokratiyini, islahatni telep qilishi idi.

almashturush usuli idi. Bu xil usulning maydan’gha chiqishi bir döletke nisbeten nahayiti saghlam bolghan démokratik keypiyatning ipadilinishi idi, mesilen: bu qétimqi namayish maydan’gha chiqishtin burun uyghur aptonom rayonining har qaysi mektepliridiki oqughuchilar arisida oqush qizghinliqi nahayiti üstün bolghan. Shu dewrdiki oqughuchilar özlirini döletning kelgüsi xojayinliri dep qaraytti. Ularda weten, millet üchün pidakarliq bilen herqandaq mejburiyetni oz üstige élishtin ibaret jesurane irade bar idi.

Uyghur aptonom rayonining her qaysi aliy mekteplerdiki uyghur, qazaq we bashqa her milletlerning ilghar oqughuchiliri özlükidin teshkillinip ilim pen ugunish we chet’el tili ugunish kurjeklirini qurup, mushu xil usul bilen oqughuchilarni ilim pen öginishke, medeniyet öginishke teshkilligen. Eyni chaghda mushu pa’aliyetlerge qatnashqan bir qisim kishiler shu qétimqi oqughuchilar herikitini hetta xitayning “5-may yéngi medeniyet herikiti” ge oxshash küchlük tesirge ige bir qétimliq milliy oyghinish herikiti bolghan, dep baha bérishidu. Ene shu chaghlarda oqughuchilarning oqush aktipliqi nahayiti üstün bolup, oqughuchilar ichide qanunsiz ish heriketlerge qatnishidighan, mektep qa’ide tüzümlirige xilapliq qilidighanlar yoq déyerlik idi. Hetta oqughuchilar ichide haraq ichip, tamaka chékidighanlarmu nahayiti az körületti. Eger mushu qétimqi yéngi xitay döliti qurulghandin kéyinki tunji oqughuchilar herikitini xitay hökümiti yaxshi yétekliyeligen, mesilini hel qilalighan bolsa, shu qétimqi heriket oqughuchilarning hökümet ishlirigha arilishish qizghinliqini östürüshige we hökümetning tüzülme islahatigha ishtirak qilishi, yardem bérish jehetlerde nahayiti ehmiyetlik bir bashlinish bolup qalatti.

Shu qétimqi 12- dékabir herikiti pütün uyghur aptonom rayonigha tesir körsetken bolup, mesilen: ürümchi, qeshqer, aqsu, xoten, korla, ghulja, bortala qatarliq jaylardiki oqughuchilar qoshulup az dégendimu 15 mingdin köprek oqughuchi bu qétimqi heriketke ishtirak qilghan idi. Bu sho’ari éniq bolghan, éniq nishani bolghan bir qétimliq oqughuchilar herikiti idi. Biz ularning sho’ari arqiliqla bu oqughuchilar herikitining meqset, muddi’alirini éniq körüwalalaymiz. Ularning sho’ari töwendikilerdin ibaret bolghan:

1.Shinjang uyghur aptonom rayonida démokratik saylamni heqiqiy türde yolgha qoyush;

2.Shinjang uyghur aptonom rayonida élip bériliwatqan atom siniqini toxtitish;

3.Shinjang uyghur aptonom rayonida xitayning eng chong jinayetchiler lagéri qilish we köchmen yötkeshni toxtitish;

4.Shinjang uyghur aptonom rayonining heqiqiy manidiki milliy aptonomiye qanunini yürgüzüsh;

5.Musulmanlargha yürgüzmekchi bolghan pilanliq tughut siyasitini emeldin qaldurush;

6.Az sanliq millet ma’aripini heqiqiy türde tereqqiy qildurush.

Man 12- dékabir ürümchini asas qilghan halda pütün shinjang uyghur aptonom rayoni tewesidiki aliy we ottura mekteplerde bir tutash qozghalghan oqughuchilar herikiti sho’arining menbesini izdep, shu heriketning pidakarliridin biri bolghan uyghur yazghuchisi, sha’ir eziz eysa ependini ziyaret qilish pursitige érishtim. Uning manga teminlep bergen yazma höjjetlik matériyallarni we bir qisim uyghurche torlarda élan qilin’ghan shu qétimqi heriketke munasiwetlik uchurlar we özümning eyni chaghda hökümet orginida ishlewatqan qulayliq xizmet pursitimdin paydilinip ichki matériyallargha asaslinip, shu qétimqi oqughuchilar herikitining sho’arlirining payda bolush seweblirini ispatlap chiqtim. Bu yazghanlirim arqiliq oqurmenlerning mushu qétimqi 12- dékabir oqughuchilar heriketni eynen mahiyiti boyiche chüshinishige paydisi bolar dep qaraymen.

Aldi bilen shundaq déyishke boliduki, oqughuchilar xitay hökümitidin hel qilishni telep qilip otturigha qoyghan her bir madda küchlük ilmiy we emeliy asasqa ige bolup, bularning hammisini oqughuchilar özliri xaliq arisida nurghun qétim emeliy tekshürüsh asasida shekillendürgen. Mesilen oqughuchilar otturigha qoyghan “shinjangda démokratik saylamni heqiqiy türde yolgha qoyush” dégen maddini élip éytsaq, ayni chaghdiki aptonom rayonning re’isi isma’il ehmet idi. Puqralarning neziride oqutquchiliqtin kélip chiqqan bu rehber xelqqe bir qeder yéqin idi. Biraq 1985-yili uyghur aptonom rayonluq partkom xitay merkizi komitétining orunlashturushigha asasen isma’il ehmetning chet’elge ziyaretke ketken waqtidin paydilinip uning aptonom rayonning re’islikini özliri xalighanche élip tashlap, uning ornigha özliriche uningdin nechche yash chong déhqan rehber tomur dawametni yalghan saylam usuli bilen re’islik ornida olturghuzghan idi.

Emeliyette xitay merkizi hökümitining bu qilghini yerlik saylam qanunigha, aptonomiye qanunigha we démokratik saylam qanunigha éghir derijide xilap bolush bilen birge, xaliqning rayighimu xilap heriket idi. 12- dékabir küni oqughuchilar wekili shu chaghdiki aptonom rayonluq partkomning sékrétari song xenliyang bilen élip barghan 6 sa’etlik munaziride oqughuchilar uningdin hökümetning néme üchün aptonomiye saylam qanuni yoli bilen qanunluq saylan’ghan re’is isma’il ehmetni uning xizmet waqti téxi axirlashmastinla sewebsiz “döngge yéqitip” béyjinggha yötkigenlikini we uningdin nechche yash chong tomur dawametni uning ornigha olturghuzghanliqining sewebini chüshendürüshni telep qilip turuwalghanda, song xenliyang oqughuchilargha razi bolghudek birer jümle soz bilen chüshenche bérelmigen. oqughuchilarning bu xildiki hökümet ishlirigha arilishish qizghinliqi oqughuchilarning eyni chaghdiki xitayning milliy démokratiye chong muhiti ichide shekillen’gen uyghur qatarliq milletlerdiki saghlam milliy roh we barghanséri yuqiri kötürülüwatqan puqraliq rohiningmu bir xil namayendisi idi.

Emeliyette xitay merkizi komitétidin nechche ming kilométir yiraqliqtiki uyghur aptonom rayonigha nisbeten uyghur oqughuchilarni asas qilghan oqughuchilar herikitining bundaq sho’arlar astida élip bérilishi alahide ehmiyetke ige idi. Démokratik saylam mesilisi, “tarixtin biri naxsha éytip usul oynashnila bilidighan, siyasetke qiziqmaydighan, hetta kimning aptonom rayonning re’isi bölishi bilenmu kari bolmaydighan uyghur yashliri”gha nisbeten ularning birinchi qétim ‘démokratik saylamni heqiqiy türde yolgha qoyush’ telipidin keskin otturigha qoyushi eyni chaghda aptonom rayonluq partkomning sékrétari song xanliyangnila emes, hetta xitay kommunistik partiye merkizi komitétidiki munasiwetlik kishilernimu jiddiyleshtürüwetken idi. Chünki bu uyghur yashlirining milliy éngining oyghinwatqanlighidin dérek béretti.

Eger normal tüzülme astidiki qanun bilen bashqurulidighan, puqralar dölet hakimiyitini toluq nazaret qilalaydighan dölette bu xil milliy rohning bölishi tolimu normal halet idi. Biraq bizning yashawatqinimiz milliy rohni, démokratiyini we puqraliq angni xalighanche depsende qilidighan normalsiz, shekli burmilan’ghan tuzum we shekli burmilan’ghan jem’iyettiki bir dölet idi. Tebi’iyki mana mushularning hemmisi biz yashawatqan shu jem’iyetning saghlamliq derijisini ölcheydighan ölchem idi.

Uyghur aptonom rayonida, xitay herbiy da’iriler 1964-yildin 1985-yilgha qeder bolghan 22 yil jeryanida xelq’araning eyiblishige perwa qilmastin nurghun qétim atom siniqi élip bardi. Eyni chaghda oqughuchilarning “atom siniqini qet’iy toxtitish” dep namayish qilishiningmu asasiy bar idi. 1964-yili 10-ayda lopnurning hawa boshluqida tunji atom bombisi partlap, atom siniqining muweppeqiyetlik bolghanliqi dunyagha jakalan’ghandin buyan, atom sinaq merkizi malen etrapidiki atom siniqi élip bérilghan rayonni chöridigen halda herxil ghelite késeller körülüshke bashlidi, shu chaghlarda hawa kilimatidimu éghir derijide bulghinishlar körülgen idi. “shinjangdiki atom sinaq meydanining merkizi bolghan tagh téke jilghisi, ahaliler qoyuq olturaqlashqan korla shehiri we lopnur nahiyisi, shundaqla milyonlighan yerlik xelqining ichimlik su menbesi bolghan rayonimizdiki birinchi derijilik tatliq su köli – bostan köli bilen bolghan ariliqi aran 270 kilométirla kéletti. Atom sinaq rayonining arqa sep teminat merkizi bolghan malenning ariliqi bolsa aran 180 kilométir kéletti. Shinjang yéza igilik ishlepchiqirish 2- déwiziyisining 36- déhqanchiliq meydani bilen bolghan ariliqi aranla 127 kilométir kéletti”. [2] Mushu yerde yillardin biri kop qétim atom siniqi élip bérilghanliqtin mushu yerde yashawatqan kishilerde her xil gheyriy késellik alametliri köplep körülüshke bashlidi. Bu ghelite késellerning ichidiki eng kop körülüwatqini her xil tiptiki rak késellikliri bolup, uning ichidiki ölüsh nisbiti eng yuqiri bolghanliri öpke raki idi.

Atomning insanlargha élip kelgen balasi apiti millet we irq ayrimaydu. Bu rayonda yashawatqan her bir kishi meyli uning kim bölishi we qaysi millettin bölishidin qet’iy nezer oxshashla atomning hawani éghir derijide bulghishi sewebidin yuqirida tilgha élin’ghan késellerning herqandaq birsige duchar bölishi mumkin idi. Biraq dölet atom siniqining bu rayonda yashawatqan kishilerning hayatigha élip kélidighan xewpini bashtin axiri xelqtin yoshurup keldi. Hetta körülüp bolghan yaman aqiwitiningmu eynen ehwalini xelqtin sir saqlidi we shu arqiliq mes’uliyettin özini qachurmaqchi bolushti.

Heqiqet, atom siniqining insan hayatigha élip kélidighan biwasite ziyinini alla burun ispatlighan idi. Eyni chaghda lopnurda turup atom siniqigha qatnashqan azadliq armiye quruqluq 8023- qisimning péshqedem jengchisining erznamiside, ayni chaghda shu sinaqqa qatnashqan eskerlerning héli köpi dégüdek herxil ghelite késeller bilen yash turup alemdin ötkenliki, hetta ularning perzentliriningmu ismini bilgili bolmaydighan ghelite késelliklirige muptila bolghanliqi bayan qilin’ghan.Uningda yene atom siniqigha qatniship hayat qalghan xitay eskiridin birining özi, oghli, newrisi bolup uch ewlad kishiliri ene shundaq ismini bilgili bolmaydighan ghelite késel bilen 10 nechche yildin biri pütün bayliqini serp qilip toxtimay dawaliniwatqan bolsimu, hökümet ta hazirghiche héchqandaq mes’uliyetni üstige almighan bayan qilin’ghan. Atom siniqidin peyda bolghan qum boranlar gherb teripke qarap uchqachqa, yéqin étiraptiki xan, uyghur, tibet qatarliq milletler olturaqlashqan rayondiki xelqlerning hayatighimu zor apet élip kelgen. Bu atom siniqi seweblik muhit bulghinishning tesiri hetta qazaqistan’ghimu barghan bolup, qazaqistandimu atomning tesiri bilen ghelite tughulghan bowaqlar körülgen.

Yaponiyelik alim gao tianning uyghur élide élip bérilghan atom siniqi toghrisidiki tetqiqatida, lopnurda 32 yildin biri élip bérilghan atom siniqi jeryanida atomning biwasite zeherlishi bilen rak késili yaki qan raki késili bilen hayatidin waqitsiz ayrilghan xaliqning sanining 190 minggha yetkenliki, 35 ming neper bowaqning atom siniqining tesiridin ghelite tughulup qalghanliqini bayan qilin’ghan. Bu yerde yashawatqan puqralarning qalghanliri bolsa hélihem “un–tünsiz halda ene shu atomning bulghinishidin kélip chiqqan her xil késelliklerning éghir aqiwetlirige berdashliq bérip yashap kelmekte”, “buning keltürgen ziyini rusiyening chörnobilski atom énérgiye zawutining yartilishidin kélip chiqqan apetning nechche yüz hessisige barawer” [3] ikenliki ispatlan’ghan.

1985-yili yazliq tetil mezgilide, yurtigha qaytip kétiwatqan oqughuchilar jenubiy uyghur élige baridighan yolda aptobusta kitiwetip nechche yüzligen jinayetchiler solan’ghan, dériziliri tomur bilen payatlan’ghan, ichkiri ölkining nomuri yézilghan jinayetchi toshush aptobuslirini nurghun qoralliq saqchilarning yalap méngishi bilen tarim oymanliqi terepke qarap kétiwatqanliqini köridu. Ene shu yilliri kishiler yene jenubi uyghur élining her qaysi yol éghizlirida tosuqlar qoyulup, türmidin qachqan jinayetchilerni izdesh üchün yoldin otken aptobuslarni bir birlep tekshuruliwatqanlighinimu köridu.

Bu ehwal mushu rayonda yashawatqan xelqining bixeterlikige éghir apet élip kelgen idi. Yene téxi kishiler bu jinayetchilerning jaza mudditi toshqandin kiyin mushu yerde qélip özlishidighanliqidinmu xewer tapqan idi. Emeliyette 20- esirning 60 – yilliridin bashlap nahayiti nurghun xan köchmenler uyghur élining sheher rayonlirigha we su menbesi bay bolghan yerlerge kélip olturaqlashqan bolup, ular yerlik xelq bilen su bayliqi, térilghu yer we xizmet orunlirini talishishqa bashlighan idi. Uning üstige ular mushularning hemmisige nahayiti asanla érisheleytti. Biraq yerlik xelq üchün xizmetke orunlishish uyaqta tursun, hetta yéza nopusini sheher nopusigha yötkeshtin ibaret shunchilik addiy bir ishmu asman’gha chiqqandinmu qiyin idi. Mana hala bügünki kün’ge kelgende mushu köchmen jinayetchilermu waqti kelgende mushu zémin’gha yerliship, bu yerdiki xelq bilen dawamliq menpe’et talishish aldida turatti. Bu ehwal elwette bu yerdiki yerlik xelqni ensiritetti. Shu sewebtin oqughuchilar “uyghur aptonom rayonini xitayning éghir jinayetchiler lagéri qilish we köchmen yötkeshni toxtitish” tin ibaret sho’arni otturigha qoyghan idi.

Özümning nurghun yil xitay hökümet tüzülmisi ichide xizmet qilish jeryanidiki bilgenlirimge asaslan’ghanda, oqughuchilarning “ shinjangda milliy aptonomiye qanunini heqiqiy türde yolgha qoyush“ sho’arini otturigha qoyushidimu yéterlik asasi bar idi. Bundaq déyishimdiki asaslarning biri, gerche “shinjang uyghur aptonom rayoni” ning qurulghinigha 58 yil bolghan bolsimu, pütün xitayda hazirgha qeder “aptonomiye” dégen peqet bir quruq namdinla bolup, bu xuddi puli emeliyleshmigen quruq chektinla ibaret idi. Xitayda ichki mongghul aptonom rayon, “shinjang uyghur aptonom rayon”, tibet zangzu aptonom rayon, guangshi juangzu aptonom rayon, ningshiya xuyzu aptonom rayondin ibaret xitay dölitidiki sani az bolghan besh “az sanliq millet aptonom rayoni” bar bolup, bular üchün xitay merkizide hazirghiche “aptonomiye qanunini ijra qilishning konkrétni qollanmisi” tüzülmigen idi. Qanunni ijra qilishta konkrét qollanma bolmisa bu xuddi “jinayi ishlar qanuni “bolup, uning tertip qanuni bolghan “jinayi ishlar dewa qanuni” bolmisa “jinayi ishlar qanuni”ni ijra qilghili bolmighandek bir ish idi. Chünki tertip qanuni qanunni emeliy ijra qilishning qollanmisi idi, eger tertip qanuni bolmighanda héchqandaq qanunni ijra qilish mumkinchiliki bolmaytti, netijide qanun, qanun péti qeghez yüzide qiliwéretti.

Emeliyette “qalpaqning ichide qirghiz yoq” idi. Bu ehwalni xitay merkizi hökümitidiki yuqiri derijilik qanun tüzesh orunliri elwette mendin yaxshi bilidu. Bu ehwal xitaydiki barliq az sanliq millet rayonidikilerge ortaq bolup, bu heqiqet shuni ispatlidiki, xitay merkizi hökümiti aptonom rayonlargha quruq namdin bashqa héchnerse bermigen bolup, bu yerdiki bashqa siyasetler ichkiri ölkiler bilen héchqandaq perqi bolmayla qalmastin yene nurghun siyasetlerde yoshurun aldamchiliqlar mewjut idi. Xitay hökümitining bu xil quruq namdiki memuri tüzülme arqiliq oz dölitidiki az sandiki milletlerni uzun yillarghiche aldishini kishiler barghanséri tonup yetti. Xitay hökümiti özining mushu xil herikiti bilen özining wediside turmaydighan partiye ikenlikini yéterlik ispatlap kelmekte.

Oqughuchilarning “shinjang uyghur aptonom rayonida heqiqiy manidiki milliy aptonomiye qanunini yürgüzüsh” telipini otturigha qoyushi bu shu chaghdiki oqughuchilarningla arzusi bolmastin, u yene pütün xitaydiki barliq az sanliq millet rayonida yashawatqan milletlerningmu ortaq arzusi idi. Biraq mustebit tüzülme astidiki xelq özlirining mushunchilik telipinimu dadilraq otturigha qoyush hoquqigha ige emes idi.

Islam diniy étiqadi we medeniyitide yashawatqan musulmanlargha nisbeten anining qorsiqidiki balini qesten alduruwétish islamda qattiq men’i qilinidu. Musulmanlarning neziride perzent allah ta’allaning aq köngül kishilerni mukapatlap bergen qimmetlik sowghiti bolup, her bir perzent tughulsa uning risiqisini allah béridu. Peqet kishiler tiriship ishlisila, oz perzentini her qandaq ehwal astidimu béqip kételeydu dep qaraydu. Uyghurlarda herqanche namrat bolsimu özining perzentini bashqilargha béridighan yaki özining perzentini pulgha satidighan adet zadila yoq idi. Shuning üchün oqughuchilarning otturigha qoyghan “musulmanlargha yürgüzmekchi bolghan pilanliq tughut siyasitini emeldin qaldurush” sho’ari musulmanlarning turmush orup aditige uyghun idi. Kéyinki yillarda pilanliq tughutni qopalliq bilen mejburi yolgha qoyush jeryanida, étizliqta ishlewatqan tughut yéshidiki ayallargha shu étizliqning özide yatquzupla tughutni chekleydighan eswablarni salidighan, ayallarda buningdin kélip chiqidighan yaman aqiwetke héch kishi ige bolmaydighan,hetta anining qorsiqidiki 8 aydin ashqan balinimu mejburi alduruwétishtek ana balilarning yashash, perzentlik bolushtin ibaret eng addiy insaniy we qanuniy hoquqighimu éghir derijide ayagh – asti qilidighan ishlar köplep körülgenliktin, ghezeplen’gen jama’et pilanliq tughut ponkitigha ot qoyidighan, pilanliq tughut xizmetchi xadimlirini urup zeximlendürüsh we hetta öltürüwétishtek xitay hökümiti bilen xelq otturisidiki munasiwetke éghir derijide ziyanliq bolghan éghir weqeler hemishe dégendek körülüshke bashlidi. Chünki kishilerning yürek pariliri bolghan perzentliri bu dunyagha köz achmay turupla hökümet teripidin öltürülgen idi, ayallarning ana bolushtin ibaret muqeddes hoquqi hökümet teripidin depsende qilin’ghan idi. Buni héchqandaq bir normal insan qobul qilalmaytti, elwette!

Shuning üchün bu xitay hökümitining shinjang uyghur aptonom rayonida pilanliq we meqsetlik mejburi yolgha qoyghan “pilanliq tughut” siyasiti xelqning qattiq ghezipini qozghighan idi. Chünki bu qilmishlar normal insanning qobul qilish chékidin hessilep éship ketken idi. Uyghurlarning neziride ichkiridin köchmen yötkeshni toxtitip, bu jaydiki musulmanlargha qaritilghan pilanliq tughut siyasitini emeldin qaldursila, uyghur aptonom rayonining nopusi hergiz éship ketmeytti, bu yerlik xelqining arzu armanlirigha we örp adetlirigimu uyghun kéletti, dep qaraytti.

Oqughuchilar herikitining eng axirqi sho’ari “az sanliq millet ma’aripini heqiqiy türde tereqqiy qildurush” tin ibaret bolup, bu sho’ar uyghur aptonom rayonida her qaysi aliy we ottura bashlan’ghuch mekteplerning emeliy ehwaligha asasen otturigha qoyulghan idi. Chünki u chaghlarda milliy mektep bilen xitayche mekteplerning mektep qurulushi, oqutush matériyalliri we oqutush esliheliri qatarliqlarda perq nahayiti chong idi. Eng yaxshi mektep binasi , eng yaxshi oqutush saymanliri we eng yéngi oqutush qoralliri qatarliqlarning hammisi xitay oqughuchilarning idi. Uyghur oqughuchilargha bolsa teyyar derslik yoq idi, ders ötidighan derslik matériyallarni bolsa mu’ellimler kéchiliri uxlimay özliri terjime qilip chiqatti, andin uni oqughuchilar qollirida yaki shapirgirafta köchürüp derslik ornida ishlitetti. Tebi’iy pen derslik kitablirini muntizim neshriyatta neshr qildurush üchün uzundin uzun öchiret saqlashqa toghra kéletti, bu derslikler xitay oqughuchilar ishlitip az dégendimu 3-4 yil ötkendin kiyin andin uyghur oqughuchilarning qoligha tégetti. Uyghur oqughuchilar dersxanida eng yéngi ilim – pen bilimlerdin behrimen bolush imkaniyitige érishelmeytti. U chaghlarda kitabxanilarda uyghur yéziqidiki tebi’iy pen kitablarni tapmaq qiyin idi.

Az sanliq millet ma’aripining oqutush süpiti bilen héchkimning kari yoq idi. 1985- yildin burun uyghur aptonom rayonida aliy mektep oqughuchilirigha nisbeten “chet’elge chiqip bilim ashurush” dégen sözni héchkim xiyalighimu keltürüshke jür’et qilalmaytti, biraq shu yillarda her yili az dégende ichkiri ölkilerdiki xitay oqughuchilardin her yili nahayti kopliri hökümet xirajiti bilen chet’ellerge chiqip bilim ashuratti. [4] Mana bularning hammisi milliy ma’aripning normal tereqqiyatigha tesir yetküzüsh bilen birge, uyghur qatarliq az sanliq millet oqughuchilirigha özlirining chetke qéqiliwatqanliqini, kemsitiliwatqanliqini hés qilduridighan amillar idi.

“kötürelmiseng sanggilitiwal” dégendek, 1985- yili 12-ayning 10- küni, namayish bashlinishtin ikki kün burun mushu qétimqi namayishni uyushturghuchi orun bolghan shinjang uniwérsitétida nahayiti ghelite bir ish yüz berdi. Shu küni bu qétimqi namayishning asasliq teshkilligüchisi bolghan shinjang uniwérsitét oqughuchilar birleshmisining re’isi, memliketlik oqughuchilar birleshmisining mu’awin re’isi, ezeldin yürek késel tarixi bolup baqmighan oqughuchilar dahiysi mijit.Qurban yürek késili bilen nahayiti sirliq halette tosattin alemdin ötti. Sawaqdishining tosattin alemdin ötüshi barliq oqughuchilarning yürikini judaliqning azabida örtendürüsh bilen bir chaghda, yene ularning namayish arqiliq sawaqdishining we özlirining arzulirini ipadilesh iradisini téximu chingitti. Köpchilik ene shu chaghdiki qatnash qulaysiz, alaqilishish wasitilirimu rawan bolmighan ehwal astida, sawaqdashlar yérim kéchide ornidin turup mektepler ara piyade yürüp alaqilishish we mektep da’irilirining tosushidin saqlinish üchün yérim kéchide mektep tamliridin artilip mektep sirtigha chiqiwélish qatarliq usullarni qollandi. Shu qétimqi namayishqa pütün uyghur aptonom rayonidiki hemme aliy mekteplerdiki oqughuchilar we uyghur rayonining bashqa sheherliridiki oqughuchilar bolup 15000 gha yéqin kishi ishtirak qildi. Hetta eziz eysadek emdila toluq otturining birinchi yilliqida oquwatqan ösmürmu ürümchidin ming kilométir yiraqta turup mushu qétimqi oqughuchilar herikitining tesirige uchridi we bu heriketke hemnepes boldi.

Shu qétimqi namayishta gerche oqughuchilar aptonom rayonluq partkom sékrétargha oz iltimaslirini bayan qilip bolghandin kiyin söhbet axirlashqanda rehberlerning bergen bir toqay wedilirige ishinip ghelibe shatlighi bilen hemmeylen oz mekteplirige qaytqan bolsimu, biraq uzun’gha barmayla shu qétimqi pa’aliyetning bashqa teshkilatchiliri ilgiri – axir bolup qattiq tekshürüldi we qolgha élindi, yene bir qisimliri bolsa mekteptin qoghlandi qilindi. Bu qétimqi oqughuchilar herikiti ge baghlan’ghan 15000 din köprek oqughuchilarning kop qismi dégüdek oxshimighan derijide jazalandi we siyasiy ziyankeshliklerge uchridi, hetta bularning bir qismi türmilerge tashlandi. Eziz eysaning kechürmishlirining ozila buning tipik misali bolalaydu.

Biz yuqirida bayan qilgha weqe arqiliq “shinjangdiki térrorchilar” we shuninggha oxshighan undaq yaki mundaq “chilar”ning “payda bolush” menbesini we uning seweblirini biliwalalaymiz. Gerche bu qétimqi oqughuchilar herikiti bashqa ölkilerdiki oqughuchilar herikitige oxshash axirqi hésabta xitay dölitining démokratik islahatigha tesir körsitelmigen bolsimu, biraq yene bir nuqtidin uyghurlarning xéli burunla oyghan’ghanliqini, uyghurlarning 1985- yilliridin bashlapla oz milliy kimlikini tonush asasidiki démokratik heriketni bashlighanliqini, ularning démokratik éngining alla burun shekillen’genlikini ispatlap béridu. Uyghurlar ene shu chaghdin bashlapla özlirining qolliridiki saylam hoquqidin paydilinip démokratik saylam élip bérishni we uning milletning teqdirini belgileshtiki qimmitini bilgen, xitay hökümitining qanunsiz qilmishlirigha qarita uyghurlar “yaq!” déyishni bilgen idi.

Axirda démekchi bolghinim shuki, hökümet bilen xelq otturisidiki aqilane halda soghuq qanliq bilen pikir almashturush yoli mustebitlik, yolsizliq we zorawanliq bilen tosulghanda, esebiylik hemme yerge yamrashqa bashlaydu . Chünki herqandaq bir hayatliqning bésimgha berdashliq bérish chéki bolidu. Hökümranlarning hoquqi cheksiz küchiyip, qanun hökümranlarning qolidiki bir qorchaqqa aylan’ghanda; xelqining iradisi, arzu armanliri we insaniy erkinliki eng yuqiri derijide cheklimige uchrighan chaghda; Jem’iyetning normal tertipi buzulidu. Chünki bésim xuddi sharchigha yel bergen’ge oxshaydu, eger bésim kötürüp qopqusiz derijide éghir bolghanda, xuddi shu shar topigha oxshash axiri partlimay qalmaydu. Bu tolimu addiy hem talash tartish telep qilmaydighan bir qanuniyettur.

2013- yili 16- noyabir

____________________________

Izahat:

Bu maqale esli xitayche yézilghan bolup, uyghurbiz, xitaygha nezer we béyjing bahari qatar tor sehipiliride neshr qilin’ghan we shu xitayche menbe asasida aptor teripidin uyghur tiligha terjime qilindi. Maqalini Ayshemgul Nurmemet Englis tiligha terjime qildi.

 
Mezkur maqale Aziz Isa Elkun torida towendiki sehipilerde neshir qilindi:

http://www.azizisa.org/1985-12-dekabir-oqughuchilar-herkiti  
(Uyghur Kona yeziqida)

http://www.azizisa.org/en/elkun-12-dekabir-oqoghuchilar-herkiti  
(Uyghur Latin yeziqida)

http://www.azizisa.org/AzizIsa_12Dekabir_1985_Herket_ar.pdf  
(Uyghur kona yeziq – PDF)

http://www.azizisa.org/AzizIsa_12Dekabir_1985_Herket_la.pdf  
(Uyghur latin yeziq – PDF)

The true story of a Uyghur youth who was a victim of the “12 December Student Protest” in Urumchi  
(English translation)

The true story of a Uyghur youth who was a victim of the “12 December Student Protest” in Urumchi  
(English translation – PDF)

85年乌鲁木齐12.12学潮和一位少年受害者的真实故事  
(Xitay yeziqida – PDF)

 
Maqale tunji qetim Xitaylarning chet’eldiki “Beijing bahari” (北京之春) jurnilining torida towendiki sehipide neshir qilindi:

85年乌鲁木齐12.12学潮和一位少年受害者的真实故事  
(中文 – PDF)

 
 
Maqalide paydilan’ghan bir qisim menbeler:

[1] 《炎黄春秋》副社长回忆披露:胡耀邦下台前曾被批7天半. https://groups.google.com/forum/#!msg/paste/6Z4GKP6XE7I/8GvTKsY8gjYJ

[2] 大纪元2011年03月26日讯. http://us.dongtaiwang.com/loc/mobile/ywm.php?do=/11/3/26/n3209538p.htm

[3] 大纪元2011年03月26日讯. http://us.dongtaiwang.com/loc/mobile/ywm.php?do=/11/3/26/n3209538p.htm

[4] 1978-2011年,中国总计送出了224.51万留学生. http://edu.163.com/13/0114/17/8L6OVHE100294IIH_all.html

2 Comments

  • Gulbakhram
    [Wrote comment to you post on December 21, 2013 at 3:26 pm]

    Hormetlik Aziz!

    Men Sizning hayatingiz toghruliq yezilghan kop hejimlik maqalini oqup chiqip bek tesirlendim. Yurgum sanjhip aghirdi… peqet aramsizlandim… Gerche men sizning bexitsizlikke bir hakimiyet terpidin mehkum qilin’ghan teghdiringizge echin’ghan bolsammu sizge bolghan souynushum, hormitim nechche hesilep ashti. Siz adalet izdidingiz, ghorur we wijdaningiz bilen pexirlinip yashidingiz. Siz beshingizdin otkuzgen xelqingizning menp’eti we hor hoqoqi uchun teqdim etilgen bu hayat nime digen ehmiyetlik bolghan bir hayat he…

    Mening kozumdin yash tamchilirini aqquzghan, sizning hayatingiz arqiliq ipadilengen bu tiptiki kaj teley oxshashla putun Uyghur xelqimning bexitsiz teghdiridur. Sizge salametlik we teximu kop muwapiqiyetler tilesh bilen birge, tartqan jewri-japaliringizning, ghurbetchilik we qayghuliringizning hergizmu bekargha ketmeydighanlighigha ishinimen we shundaq bolusini chin yurgumdin tileymen. Sizning bu hayatingiz yashlirimiz uchun bir ulge bolghusi. Yashlirimizgha umut ata qilghusi! Wetinimiz horligini, xelqimizning azat we erkin yashaydighan kunlirini berpa qilishtek bu muqeddes wezipini siz we bizge ejdadlirimiz tapshurghan we bu meqsette kurshush hemmimizning ortaq bir mesuliyitidur.

    Aziz! Men sizning hayat – kechmishingiz teswirlen’gen bu maqalini oqush arqiliq sizni teximu yaxshi tonudum we chushendim. Sizdin cheksiz pexirlendim. Arimizda hetta bezenler barki hayatida azla bir ishlarni qilip qoysimu biz ularni Uyghur uchun alemni malem qiliwetkendek bilip kokke koturmiz. Dimekchimenki siz oz xelqingizning bexti uchun hayatingizdiki eng qimmetlik nersidin waqitliq ayrilip yashashtek azapliq teqdirge duchar boldingiz emme siz shu bedelliringiz bilen xelqimiz uchun teximu kop xizmetlerni aqturwatisiz biraq siz maxtinish we medihiyeler istimidingiz. Sizning xelqimiz uchun qilghan bu ishliringiz bahasi yoq bir ulugh ishdur! Gerche biz bugunki kunde weten sirtida mhajirette yashisaqmu, her bir tiniqimizda weten dep umutluk yashap kelduq.

    Bizning xoshalliq we qayghullirimiz wetenning her bir deqiqisi bilen chember chas baghlan’ghan. Bizning her waqit wetinimizning ishqida perwane bolup koyginimiz haman koygen. Siz we sizge oxshash nurghun Uyghurning batur perizentliri oz wetinining parlaq kelijeki, milliy heq-hoqoqi we istiqilaliyitini tepish uchun bu yolda kuresh qilghan we axirda wetendin ayrilip yashashted qismetlerge mejbur bolghan. Kim oz wetenisiz yashashqa xushtar deysiz, hich kim! Weten muhabbitige qanmay otken hayat u bir saydiki tashqa oxshaydu. Shunga wetenning ishqidek ishiq oti texi bu dunyagha apirde bolmighan diyishidu wetensiz insanlar. Allahim Uyghurning wetini aman bolsun, shu weten xelqi nusret tapsun! Uyghurning bugunki teqdiri achchiq we nadametlik, buni sizmu yaxshi bilsiz Aziz! Emma biz hemmiz bilimizki ayning on beshi qaranghu bolsa, on beshi haman yoruq bolidu. Biz Uyghurlarningmu wetinimizde chiraymizda shadliq kulkisi jewlan qilidighan kunler pat yeqinda kelidu we shundaq bolushini tileymen.

    Sizge hormitimni bildurmen. Aman bolung soyumluk qerindishim!

    hormet bilen Gulbakhram (Almaty, Kazakhstan)

Leave a comment to elkunEN