уйғурианлар һәққидә

әзиз әйса әлкүн

 

илавә:

 

Әнглийиниң лондон кармелит нәшрияти тәрипидин 1908-йили нәшир қилинған «һармсворт дуня тарихи» қамусиниң 2-томида баян қилинған «уйғурианлар» һәққидики изаһатлар

 

бу қамус җәми 8 томлуқ дуня тарихи болуп, мәзкур қамусниң 2- томида уйғурианларниң тарихи, етногирафик һаяти вә уларниң тарихта қурған дөләтлири һәққидә мәлуматлар бәргән болуп, бу тарих қамуси дунядики академиклар вә тарихчилар тәрипидин әң коп оқулған китабларниң бирси болуп һесаблиниду. бу қамусниң 2- томи җәми 1552 бәт болуп, китабниң 1437- бетидин 1472- бетигичә болған сәһипилири оттура асия вә бу җуғрапийилик бөлигиниң әң муһим хоҗайинлири дәп қарилидиған уйғурианлар һәққидә мәлуматлар берилгән. бу китабта баян қилинға «уйғуриан» дегән милләт дәл бүгүнки уйғурлар болуп, бәзи кишиләр тәрғип қилип келиватқандәк мубарәк «уйғур» милләт намимиз қандақтур 1922- йили ташкәнттә советләр тәрипидин иҗат қилинип оттуриға қоюлған болмастин шу вақиттики «күн патмас империйә» ниң қурғуЧилири болған инглизлар тәрипидин 18 вә 19 -әсирләрдиму «уйғуриан» вә «уйғур» дәп атилип кәлгәнлики тарихий мәнбәләрдә көп учрайду. бүгүнки уйғур миллити 21- әсирдики Хитай дөлитиниң ирқий қирғинЧилиқиға учраватқан вә өзиниң милләт кимликидин мәһрум болушқа йүз тутуватқан бу һаят-маматлиқ күнимиздә, ушбу китаб арқилиқ уйғур милләт кимликимизни билиш, униңдин иптихарлиниш, уни қәдирләш вә сөйүштә, болупму тарихта өткүзгән хаталиқ вә тәҗирбә -савақларни йәкүнләштә наһайитиму қиммәтлик болған тарихй мәнбәләр билән тәминләйду. мән вақит мунасивити билән һазирчә бу китабтин өзүм әһмийәтлик дәп қариған икки абзасни тәрҗимә қилип һөзуруңларға сундум.

уйғур қизиға

әзиз әйса әлкүн

илавә: ушбу шеир 2000-йили 6-айда баш идарә оргини Германийәниң миюнхен шәһригә җайлашқан «шәрқий түркистан (уйғуристан)» милли қурултийниң нәшир әпкари «истиқилал» гезитиниң 11-санида елан қилинған.
 
әмәсмән мәҗнун, тақлайдиған шахчә қуш,
болсаң гүзәл сойдум дәпла әгийдиған.
тәс мениң сөймәклигим уйғур қизи,
ишқи-пирақ дәпла йүрсәң ерийдиған.
 
әгәр болсаң сәнму җәңчи уйғур үчүн,
кирип кәлсәң күрәшләргә »нузугум« болуп.
болса азад »уйғуристан« хәлқимиз һор,
сөйәр идим сени җандин әзиз билип.
 

бовамни әсләймән

бу сүрәт: (солдин оңға) бовам низамидин осман, момам җәннәтхан найип вә бовам-момамниң чәвриси. бу сүрәт 1996- йили ата-анамниң өйидики бағчида тартилған.

 

әзиз әйса әлкүн

 

мениң бовам наһайити аддий әмма улуғ бир инсан иди. бовамниң исми низамидин осман. у уйғурниң әзизанә туприқи тарим дәрясиниң оттура еқиминиң шимали қирғиқиға җайлашқан қәдимий уйғур юртлиридин бир болған таллққболуң кәнтидә тоғулған вә өмүр бойи ушбу кәнтидә яшап өткән.

 

мән бовамни һәмишә сеғинимән… қәдирдан бовамниң һаяти вә униң қәлбимниң чоңқур қатлимидин орун алған симаси маңа һәр вақит уйғурлуқниң җәвһәрлири болған инсанлиқни, мәрдликни, ақкөңүллукни, қәһирманлиқни әслитип туриду. биздин бурунқи әҗдадлиримиз мәрдлик, ақкөңүллүк вә намратлиқ билән ғурур, иззәт вә иптихарлиқ арисида таразидәк тәңпуңлуқни сақлап, адәмдә яшап кәлгән болса, биз бу күнләрдә «адәмдәк яшаш» һоқоқимиздин милләт бойичә мәһрум болдуқ. уйғурниң иптихарлиқ роһи вә ғурури дәпсәндә қилинди…

хасийәтлик бир чүш

әзиз әйса әлкүн

 

гәрчә бүгүн шәнбә күни болсиму, мән йәнила ишқа баридиған күнидикигә охшаш қақ сәһәрдә хасийәтлик бир чүш көрүш билән тәңла ойғунуп кәттим әмма бир җуп ғәмгүзар көзүм нәмләшкән иди.

 

чүшүмдә мән алдираш ашхана өйдә ишқа кечикип қалмай дәп наштилиқ қиливатқидәкмән. қарисам меһманхана өйгә киридиған тәрәптики каридорниң ешики оп-очуқ турупту. шуан бир кишиниң »әссаламу әләйкум!« дәп салам бәргән боғуқ авази аңланди. туюқсизла ешикиниң босуғисида уйғурниң допписини қамлаштуруп кийгән, сақал бурутлири чирайлиқ ясалған, қолида бир сомка тутуп туған һаләттики мәрһум атамниң маңа қарап күлүмсирәп турған турқи көрүнди. мән »җеним ата !« дегинимчә қолумда тутуп турған қандақтур бир нәрсини ихтиярсиз йәргә ташлап, атамниң алдиға йүгүрүптимән. әйтавур атамниң арқида йәнә икки киши турған болсиму уларниң гәвдсидин башқа чирай- турқи мәвһум иди.

 

мән оқтәк етилип кәлгинимчә, атамниң алдиға йеқилиптимән вә униң путини тутуп һөркирәп йиғлаптимән…. ата, җеним ата, сиз һаят икәнсиз …« дегинимчә атамни қучақлаптимән. қәдирдан атаҗанни бағримға чиң бесиптимән…

лондон уйғур ансамбили вә тор сәһиписиниң тохтутулғанлиқи һәққидә

 

әссаламуәләйкум вәтәндашлар! 

 

мән әзиз әйса әлкүн бүгүн пүтүн уйғур дунясиға әпсуслиниш ичидә лондон уйғур ансамбили вә мәзкүр ансамбил намидин ечилған тор сәһиписиниң 2021- йили 1- январдин башлап өзниң паалийәтлирини тохтатқанлиқини билдүримән. 

 

бүгүнки күндин дәл 16 йиллар бурун йәни 2004- йили май ейида бүйүк биртанийәниң лондон шәһиридә уйғурниң авазини беританийә хәлқигә йәткүзуш вә хәлқләр ара мәдәнийәт диалоги қуруш, миллитимизниң шанлиқ мәдәнийәт мираслириға варислиқ қилип, гүзәл мәдәнийәт – сәнити арқилиқ уйғурни тонуштуруш, һәм уйғур җамаитиниң мәнивий һаятини бейитиш, инақ вә иттипақлиқини илгири соруш истәклири билән кәминә йетәкЧиликидики уйғур паалийәтЧилири вә уйғур сәнәткарлирниң ортақ тиришчанлиқи нәтиҗисидә лондон уйғур ансамбили қурулған иди. мана шу қәлбимизгә пүккән мәқсәтләрни авал сәһнидә, андин заманниң еһтияҗиға яриша тор таратқулири арқилиқ дуня әһлигә билдүрүшни нишан қилип, 2007- йили лондон уйғур ансамбилниң уйғур вә ингилиз йезиқлиридики рәсми тор сәһиписини елан қилинған иди. 

 

уйғур »мүшүк хумарлири« дин »сиясәт хумарлири« ғичә

фәйсбуктики қизиқарлиқ параңлар 

әзиз әйса әлкүн

мән мүшүккә амрақ, бәлким аримиздики хелә көплиримиз мүшүккә амрақдурмиз чүнки мүшүк – у  адәм  меһригә йеқин җанвар. шуниңүчүнму мусулманлар мүшүкни пәйғәмбиримизниң әтиварлиқ әрмәк ой җанвири дәп қарап, мүшүккә алаһидә яхши муамилә қилиду. вә йәнә Хитайға охшаш бир қисим  милләтләрниң мүшүк йәйдиған адәтлирини яман көриду вә нәпрәт оқуйду. 

 

мусулманлар учун «мүшүкни яхши көрүшниң ислам дини етиқади җүмлисидин»  икәнлики һәққидә мәхсус мақалә елан қилған Түркийиниң дөләтлик нәшир әпкари «Daily Sabah» тор бетидә  мундақ дәйду:

 

»һәдисләрдә ривайәт қилинишичә пәйғәмбиримиз муһәммәд әләйһсалам мүшүкни бәк яхши көрәттикәнтуқ вә ‘мүшүккә болған меһир етиқадниң бир парчисидур’ дейилгән.  

 

Prophet Muhammad’s fondness for cats is conveyed in his hadith: »Affection for cats is part of faith« (Maqasid al-Hasanah, al-Sakhawi

 

демәк мүшүкни яхши көрүш бир инсанниң етиқади барлиқини көрситиду. уһуд урушида муһәммәд әләйһсаламниң ақ вә қара икки абйссиниан мүшүклири болуп, бу мүшүкләр асланлирини емитивататти. шу сәвәптин әскәрлириниң йоруш линийисини өзгәртти . у қайтиш сәпиридә  бу мүшүкни беқивалди вә униңға ‘муезза’ дәп исим қойди.«  

 

бәрһәқ, әмди өз париңимизға кәлсәк, мениңму икки мүшүкум бар, бирсиниң исми тиги (йолвас), йәнә бирсиниң исми ташвай (таш), мән бу икки мүшүкни толиму яхши көримән. мән кәчлири ғәмкин болуп, диванда янпаш олтуруп қалғинимда бу мүшүкләр қучуқумға келип олтуриду дә пурулдап бухараға кетишиду. адәмләрдин зинһар кәлмигән әмма бу җанварлардин келиватқан садақәт вә меһри муһәббәт музлиған қәлбимни виллидә иллитишқа башлайду… 

сүбһидики чуш

әзиз әйса әлкүн

 

мән әскә алмайдиған
яки әскә елишни мән халимайдиған
қорқунушлуқ чушумдин
азабқа чиланған қәдирсиз кечә
аста – аста
гунаһлар ичидә һалсиравататти.

 

у
қараңғу өлуватқан
йоруқ тоғулуватқан
сүбһиниң гирвикидә
әзраилни күткәч
өткән күнгә айлинивататти.

 

мән
қайтидин тоғулувататтим
адәмләрни
аләмни
һәммини чушунуп болғандин кейин.

«җавабсиз қалған телефон» филими тор арқилиқ қоюлиду

 

келиватқан мубарәк «12- ноябир мубарәк җумһурийәт байрими» ни тәбрикләш вә вәтинимиздә йүзбириватқан трагедийә сәвәблик йүрәклири парә болуп дуняниң һәр иқлимда яшаватқан уйғур муһаҗири топламлириға Хитайниң исанийәткә қарши ирқий қирғинЧилиқиға тизпүкмәс ирадә вә җасарәт роһини тәқдим қилиш, уйғур миллитиниң келичикигә, вәтининиң мустәқиллиқ күришигә үмид вә ишәнч ата қилиш мәқситидә уйғур хәлқиниң бүгүнки қабаһәтлик тәқдир – қисмәтлири рошән йорутуп берилгән «җавабсиз қалған телефон» намлиқ һөҗҗәтлик филим түҗи қетим аммиви шәкилдә 2020- йили 12-ноябир күни лондон гирнивич вақти 17:15 дә ютуб қанили алаһидә мулазимити арқилиқ қоюлиду.

 

филимни көрүш адреси:  https://youtu.be/vxmLTGlRZp4

 

филим ишлигүчи:  әзиз әйса әлкүн 

филим тили: уйғур вә енгилиз тиллирида 

филимниң қоюлуш вақит узунлиқи: 20 минут. 

 

мәзкур «җавабсиз қалған телефон» намлиқ бәдий һөҗҗәтлик филим авазсиз қалған хәлқимизниң нидаси болған, ишғалийәтчи Хитай истибдат һакимийити тәрипидин тартиватқан инсанлиққа ят дәрд – әләмлири, җүмлидин авази боғулған сан – санақсиз бигунаһ уйғур анилириниң чәккән аһу – пиғанлири инсанлиқ мәвқәсидин баян қилинған. мәзкур һөҗҗәтлик филим уйғур вә енгилиз тиллирида ишләнгән болуп, филимни ғәрб әллири хәлқлиригә көрситиш вә бу арқилиқ уларниң вижданини, адимийлик йүрәк тарлирини инсанлиқниң таразиға селишқа, уйғур хәлқиниң дунядин адаләт тәләп қиливатқан күриши учун һесдашлиқини, қоллишини қолға кәлтүрүшкә дәвәт қилиду.  

 

әнгилийә итон иниститутида уйғур киризиси


әзиз әйса әлкүн  

 

дунядики әң даңлиқ  инсититутларниң бири болған, 1441- йили хан җәмәти тәрипидин қурулған  әнгилийә итон  иниститути Eton College оқуғуЧилириға вәтинимизниң  нөвәттики вәзийити ликисйә сөзләш  мән үчүн толиму шәрәплик  бир иш болди.  

 

  уйғур мәсилиси, Хитайларниң  шәрқий түркистанда қурған « қайта тәрбийәләш лагирлири»ниң һәқиқий маһийити,  лагирларға қамалған уйғур қазақ, қирғиз болуп үч милиюндин артуқ адәмниң 2017- йилидин бири лагирлаға қамалғанлиқи тоғрисида сөзләп өттүм .

 

мән оқуғучиларға өзүм өткән йили ишлигән 20 минутлуқ  һөҗҗәтлик филим « җавабсиз қалған тилифун» ни қоюп бәргәндин кийин,  уларға мундақ дедим :«   мән итон иниститутиниң  шөһритини аңлиғили нурғун йиллар болди.  мана бүгүн мән чарисиз, авазсиз уйғурларниң илтиҗасини сөзләшкә пурсәт болупту. шуңа мән уйғурларға, инсанийлиққа көңүл  бөлидиған, адаләттә мустәһкәм туридиған  җасарәтлик вә виҗданлиқ итон иниститути оқуғуЧилиридин сөйинимән.  мән йәнә катта дөләт әрбаблириниң  бу мәктәптә оқуғанлиқини  билдим.  мәсилән, сабиқ баш министир  дәвид камирон вә  нөвәттики баш министир борин җонсон  Қатарлиқлар.   

 

димәкчи болғунум,  бу мәктәптин нурғунуңлар кәлгүсидә  баш министир вә сиясийон болушуңлар мумкин.    кәлгүсидә нәқәдәр күчлүк адәм болушуңлардин қәтийнәзәр,  мән бүгүн ийитқан сөзләрни унутмаслиқиңларни үмид қилимән!    әгәр бу  дуня уйғурларниң киризисини һәл қилмайдикән,  бу инсанийәт  виҗданиға чүшкән дағ болиду. уйғурларниң әлвәттә  дунядики һәрқандақ бир милләткә охшаш яшаш һоқуқи бар,  уйғурларни қоллаш үчүн аваз чиқириң,  Хитайниң уйғурларни қирғин қилишиға қарши  тик туруң!».

биздә қандақ сиясий аң болиши керәк?

әзиз әйса әлкүн

 

бүгүнки дуня бизниң һессиятимизға яки тарихта ким болуп яшиғинимизға әмәс, һазир ким болуп яшаватқинимизға көпрәк әһмийәт бериду. Хитайниң чоң дөләтлик орниниң күнсайин ешиши, Хитай милйонлиған хәлқимизни түрмиләргә солап, исламий радикаллиқ вә ашқунлуққа бағлап, ғәрб әллиридә баш көтүрүватқан «ислам өчмәнлики» (Islamophobia) еқимини сүйистимал қилип җазалиши вә буниң билән тәң уйғур мәсилисиниң тиз сүрәттә хәлқаралишиши, тәбиийки ғәрб әллиридики һәр бир уйғурниң һаятиға тәсир көрситидиған, миллитимизниң һоқуқ, адаләт вә мустәқиллиқ йолида басидиған узақ сиясий мусаписи билән зич мунасивәтлик болған зор мәсилидур.

 

ундақта биздә қандақ сиясий аң – идрак болиши керәк? биз аввал тарихта өткүзгән хаталиқлиримиздин савақ елишқа җүрәт қилалайдиған болишимиз, миллитимизниң бүгүнки истиқбалиға һич бир пайдиси йоқ, әксичә зиян кәлтүргән вә кәлтүрүватқан өткәнки әсирниң догмилашқан түрүкЧилик вә ислмЧилиқ мәпкурисини арқимизға ташлишимиз, тарихқа айлинип кәткән сиясий мәғлубийитимизни әтидики сиясий мәқсәтлиримизни әмәлгә ашуруш үчүн тәдбирчанлиқ билән қоллиналайдиған, уйғур миллий мәнпәәтни түп чиқиш қилидиған сиясий иқтидаримизни үзлүксиз йетилдуришимиз керәк.

 

биз өз күчимиз билән Хитайдин һоқуқимизни тартип елиштин мәһрум болған мәһкум милләтмиз. шуңа биз дуняниң һазирқи системси билән йәни ғәрб дуняси билән бир йөнилиштә меңиштин башқа йолимиз йоқтур. чүнки синап баққан башқа йолларниң һәммиси уйғурни гумраһлиққа йүзләндүрди. кәлгүсидики уйғур мәсилиси худди бүгүнки Сүрийә урушиға охшаш, чоң күчләрниң өз мәнпәәти үчүн кәтмән чапидиған етизға охшап қалмаслиқиң алдини һазирдин башлап елишқа тәйяр туришимиз лазим.

 

қисқиси, биздә чоқум дуняни вә җани – җан уйғур миллий мәнпәәтни чүшинәләйдиған, уни дадиллиқ билән қоғдиялайдиған сиясий аң болиши, хата қилғанлиқимиздин ибрәт елип, уни келәчәк сиясий мәқсәтлиримиз үчүн пайдилиқ йоллар билән ишлитәләйдиған сәзгүр идрак болиши керәк. биз дуняға өзимизни дуня бизни қобул қилалайдиған усулда йәни һәр бир кишиниң шәхсийитигә тәвә болған динимиз билән әмәс, миллий вә ирқий кимликимиз билән, гүзәл мәдәнийитимиз билән тонуштурушимиз, «уйғур» дегән бу милләтниң һазир ирқий зулумға учраватқанлиқини мәдәний дуня билән бир қутупта туруп, дуняниң қанун – принсиплирида туруп, инсанийлиқниң мәвқәсидә туруп аңлитишмиз әң ақиланилиқидур.

  

техиму ениқ қилип шәрһлисәк, дуняниң бүгүнки мизаниға өзимизни қобул қилдуралайдиған һәм биз дуня мизанини қобул қилалайдиған, өз нөвитидә ирқий қирғинЧилиққа учраватқан бүгүнки «уйғур» намлиқ бу милләтниң дуняда бихәтәр яшаш һоқуқини капаләткә игә қилдурушни хәлқара қанун вә принсиплар бойичә тәләп қилип туруп, дуняниң һесдашлиқи вә қоллишини қолға кәлтүрәләйдиған дуня сәвийисидики сәзгүр әқил, актип дипломатийә вә түрлүк саһәләрдики һоқуқ һәркитимизни кәң даиридә әвҗи алдурушимиз зөрүрдур. дуня бизгә пурсәтни бәрмисә, биз шу пурсәтни издәп тепишимиз, дуня бизни етирап қилмиса, биз уларға әмәлий һәрикитимиз билән, дәлил- пакитлиримиз билән етирап қилдурушимиз керәк чүнки биз ирқий қирғинЧилиқ билән йоқиливатқан бир милләтмиз, инсанийәт қануни бизниң инсандәк яшаш вә мәвҗутлуқ һоқоқимизни бирдәк етирап қилишқа вә қоғдашқа мәҗбурдур.

  

бир истибдат һакимийәт тәрипидин өткүзиливатқан инсанийәткә қарши җинайәтләрни тосуш яки униң алдини елиш – дунядики инсанлиқни вә һәққанийәтни сөйгән һәр бир инсанниң инсаний мәсулийитидур. биз шуниңға чәксиз ишинимизки дуня өткән әсир Германийә һетлир натсистлиридин күчлүк вә адил болғинини испатлиғиниға охшаш, бүгүнму Хитай фашист һакимийитидин күчлүк вә адил икәнликини һаман испатлайду.

  

2018- йили 1- ноябир, лондон.

  

мәнбә әлкүн тори