uyghuri’anlar heqqide

eziz eysa elkün

 

ilawe:

 

En’gliyining london karmélit neshriyati teripidin 1908-yili neshir qilin’ghan «harmswort dunya tarixi» qamusining 2-tomida bayan qilin’ghan «uyghuri’anlar» heqqidiki izahatlar

 

bu qamus jem’i 8 tomluq dunya tarixi bolup, mezkur qamusning 2- tomida uyghuri’anlarning tarixi, étnogirafik hayati we ularning tarixta qurghan döletliri heqqide melumatlar bergen bolup, bu tarix qamusi dunyadiki akadémiklar we tarixchilar teripidin eng kop oqulghan kitablarning birsi bolup hésablinidu. bu qamusning 2- tomi jem’i 1552 bet bolup, kitabning 1437- bétidin 1472- bétigiche bolghan sehipiliri ottura asiya we bu jughrapiyilik böligining eng muhim xojayinliri dep qarilidighan uyghuri’anlar heqqide melumatlar bérilgen. bu kitabta bayan qilin’gha «uyghuri’an» dégen millet del bügünki uyghurlar bolup, bezi kishiler terghip qilip kéliwatqandek mubarek «uyghur» millet namimiz qandaqtur 1922- yili tashkentte sowétler teripidin ijat qilinip otturigha qoyulghan bolmastin shu waqittiki «kün patmas impériye» ning qurghuChiliri bolghan in’glizlar teripidin 18 we 19 -esirlerdimu «uyghuri’an» we «uyghur» dep atilip kelgenliki tarixiy menbelerde köp uchraydu. bügünki uyghur milliti 21- esirdiki Xitay dölitining irqiy qirghinChiliqigha uchrawatqan we özining millet kimlikidin mehrum bolushqa yüz tutuwatqan bu hayat-mamatliq künimizde, ushbu kitab arqiliq uyghur millet kimlikimizni bilish, uningdin iptixarlinish, uni qedirlesh we söyüshte, bolupmu tarixta ötküzgen xataliq we tejirbe -sawaqlarni yekünleshte nahayitimu qimmetlik bolghan tarixy menbeler bilen teminleydu. men waqit munasiwiti bilen hazirche bu kitabtin özüm ehmiyetlik dep qarighan ikki abzasni terjime qilip hözurunglargha sundum.

uyghur qizigha

eziz eysa elkün

ilawe: ushbu shé’ir 2000-yili 6-ayda bash idare orgini Gérmaniyening miyunxén shehrige jaylashqan «sherqiy türkistan (uyghuristan)» milli qurultiyning neshir epkari «istiqilal» gézitining 11-sanida élan qilin’ghan.
 
emesmen mejnun, taqlaydighan shaxche qush,
bolsang güzel soydum depla egiydighan.
tes méning söymekligim uyghur qizi,
ishqi-piraq depla yürseng ériydighan.
 
eger bolsang senmu jengchi uyghur üchün,
kirip kelseng küreshlerge »nuzugum« bolup.
bolsa azad »uyghuristan« xelqimiz hor,
söyer idim séni jandin eziz bilip.
 

bowamni esleymen

bu süret: (soldin onggha) bowam nizamidin osman, momam jennetxan nayip we bowam-momamning chewrisi. bu süret 1996- yili ata-anamning öyidiki baghchida tartilghan.

 

eziz eysa elkün

 

méning bowam nahayiti addiy emma ulugh bir insan idi. bowamning ismi nizamidin osman. u uyghurning ezizane tupriqi tarim deryasining ottura éqimining shimali qirghiqigha jaylashqan qedimiy uyghur yurtliridin bir bolghan tallqqbolung kentide toghulghan we ömür boyi ushbu kentide yashap ötken.

 

men bowamni hemishe séghinimen… qedirdan bowamning hayati we uning qelbimning chongqur qatlimidin orun alghan simasi manga her waqit uyghurluqning jewherliri bolghan insanliqni, merdlikni, aqköngüllukni, qehirmanliqni eslitip turidu. bizdin burunqi ejdadlirimiz merdlik, aqköngüllük we namratliq bilen ghurur, izzet we iptixarliq arisida tarazidek tengpungluqni saqlap, ademde yashap kelgen bolsa, biz bu künlerde «ademdek yashash» hoqoqimizdin millet boyiche mehrum bolduq. uyghurning iptixarliq rohi we ghururi depsende qilindi…

xasiyetlik bir chüsh

eziz eysa elkün

 

gerche bügün shenbe küni bolsimu, men yenila ishqa baridighan künidikige oxshash qaq seherde xasiyetlik bir chüsh körüsh bilen tengla oyghunup kettim emma bir jup ghemgüzar közüm nemleshken idi.

 

chüshümde men aldirash ashxana öyde ishqa kéchikip qalmay dep nashtiliq qiliwatqidekmen. qarisam méhmanxana öyge kiridighan tereptiki karidorning éshiki op-ochuq turuptu. shu’an bir kishining »essalamu eleykum!« dep salam bergen boghuq awazi anglandi. tuyuqsizla éshikining bosughisida uyghurning doppisini qamlashturup kiygen, saqal burutliri chirayliq yasalghan, qolida bir somka tutup tughan halettiki merhum atamning manga qarap külümsirep turghan turqi köründi. men »jénim ata !« déginimche qolumda tutup turghan qandaqtur bir nersini ixtiyarsiz yerge tashlap, atamning aldigha yügürüptimen. eytawur atamning arqida yene ikki kishi turghan bolsimu ularning gewdsidin bashqa chiray- turqi mewhum idi.

 

men oqtek étilip kelginimche, atamning aldigha yéqiliptimen we uning putini tutup hörkirep yighlaptimen…. ata, jénim ata, siz hayat ikensiz …« déginimche atamni quchaqlaptimen. qedirdan atajanni baghrimgha ching bésiptimen…

london uyghur ansambili we tor sehipisining toxtutulghanliqi heqqide

 

essalamu’eleykum wetendashlar! 

 

men eziz eysa elkün bügün pütün uyghur dunyasigha epsuslinish ichide london uyghur ansambili we mezkür ansambil namidin échilghan tor sehipisining 2021- yili 1- yanwardin bashlap özning pa’aliyetlirini toxtatqanliqini bildürimen. 

 

bügünki kündin del 16 yillar burun yeni 2004- yili may éyida büyük birtaniyening london shehiride uyghurning awazini béritaniye xelqige yetküzush we xelqler ara medeniyet di’alogi qurush, millitimizning shanliq medeniyet miraslirigha warisliq qilip, güzel medeniyet – sen’iti arqiliq uyghurni tonushturush, hem uyghur jama’itining meniwiy hayatini béyitish, inaq we ittipaqliqini ilgiri sorush istekliri bilen kemine yétekChilikidiki uyghur pa’aliyetChiliri we uyghur sen’etkarlirning ortaq tirishchanliqi netijiside london uyghur ansambili qurulghan idi. mana shu qelbimizge pükken meqsetlerni awal sehnide, andin zamanning éhtiyajigha yarisha tor taratquliri arqiliq dunya ehlige bildürüshni nishan qilip, 2007- yili london uyghur ansambilning uyghur we in’giliz yéziqliridiki resmi tor sehipisini élan qilin’ghan idi. 

 

uyghur »müshük xumarliri« din »siyaset xumarliri« ghiche

feysbuktiki qiziqarliq paranglar 

eziz eysa elkün

men müshükke amraq, belkim arimizdiki xéle köplirimiz müshükke amraqdurmiz chünki müshük – u  adem  méhrige yéqin janwar. shuning’üchünmu musulmanlar müshükni peyghembirimizning etiwarliq ermek oy janwiri dep qarap, müshükke alahide yaxshi mu’amile qilidu. we yene Xitaygha oxshash bir qisim  milletlerning müshük yeydighan adetlirini yaman köridu we nepret oquydu. 

 

musulmanlar uchun «müshükni yaxshi körüshning islam dini étiqadi jümlisidin»  ikenliki heqqide mexsus maqale élan qilghan Türkiyining döletlik neshir epkari «Daily Sabah» tor bétide  mundaq deydu:

 

»hedislerde riwayet qilinishiche peyghembirimiz muhemmed eleyhsalam müshükni bek yaxshi körettikentuq we ‘müshükke bolghan méhir étiqadning bir parchisidur’ déyilgen.  

 

Prophet Muhammad’s fondness for cats is conveyed in his hadith: »Affection for cats is part of faith« (Maqasid al-Hasanah, al-Sakhawi

 

démek müshükni yaxshi körüsh bir insanning étiqadi barliqini körsitidu. uhud urushida muhemmed eleyhsalamning aq we qara ikki abyssini’an müshükliri bolup, bu müshükler aslanlirini émitiwatatti. shu seweptin eskerlirining yorush liniyisini özgertti . u qaytish sepiride  bu müshükni béqiwaldi we uninggha ‘muézza’ dep isim qoydi.«  

 

berheq, emdi öz paringimizgha kelsek, méningmu ikki müshükum bar, birsining ismi tigi (yolwas), yene birsining ismi tashway (tash), men bu ikki müshükni tolimu yaxshi körimen. men kechliri ghemkin bolup, diwanda yanpash olturup qalghinimda bu müshükler quchuqumgha kélip olturidu de puruldap buxaragha kétishidu. ademlerdin zinhar kelmigen emma bu janwarlardin kéliwatqan sadaqet we méhri muhebbet muzlighan qelbimni willide illitishqa bashlaydu… 

sübhidiki chush

eziz eysa elkün

 

men eske almaydighan
yaki eske élishni men xalimaydighan
qorqunushluq chushumdin
azabqa chilan’ghan qedirsiz kéche
asta – asta
gunahlar ichide halsirawatatti.

 

u
qarangghu öluwatqan
yoruq toghuluwatqan
sübhining girwikide
ezra’ilni kütkech
ötken kün’ge ayliniwatatti.

 

men
qaytidin toghuluwatattim
ademlerni
alemni
hemmini chushunup bolghandin kéyin.

«jawabsiz qalghan téléfon» filimi tor arqiliq qoyulidu

 

kéliwatqan mubarek «12- noyabir mubarek jumhuriyet bayrimi» ni tebriklesh we wetinimizde yüzbiriwatqan tragédiye seweblik yürekliri pare bolup dunyaning her iqlimda yashawatqan uyghur muhajiri toplamlirigha Xitayning isaniyetke qarshi irqiy qirghinChiliqigha tizpükmes irade we jasaret rohini teqdim qilish, uyghur millitining kélichikige, wetinining musteqilliq kürishige ümid we ishench ata qilish meqsitide uyghur xelqining bügünki qabahetlik teqdir – qismetliri roshen yorutup bérilgen «jawabsiz qalghan téléfon» namliq höjjetlik filim tüji qétim ammiwi shekilde 2020- yili 12-noyabir küni london girniwich waqti 17:15 de yutub qanili alahide mulazimiti arqiliq qoyulidu.

 

filimni körüsh adrési:  https://youtu.be/vxmLTGlRZp4

 

filim ishligüchi:  eziz eysa elkün 

filim tili: uyghur we én’giliz tillirida 

filimning qoyulush waqit uzunliqi: 20 minut. 

 

mezkur «jawabsiz qalghan téléfon» namliq bed’iy höjjetlik filim awazsiz qalghan xelqimizning nidasi bolghan, ishghaliyetchi Xitay istibdat hakimiyiti teripidin tartiwatqan insanliqqa yat derd – elemliri, jümlidin awazi boghulghan san – sanaqsiz bigunah uyghur anilirining chekken ahu – pighanliri insanliq mewqesidin bayan qilin’ghan. mezkur höjjetlik filim uyghur we én’giliz tillirida ishlen’gen bolup, filimni gherb elliri xelqlirige körsitish we bu arqiliq ularning wizhdanini, adimiylik yürek tarlirini insanliqning tarazigha sélishqa, uyghur xelqining dunyadin adalet telep qiliwatqan kürishi uchun hésdashliqini, qollishini qolgha keltürüshke dewet qilidu.  

 

en’giliye iton inistitutida uyghur kirizisi


eziz eysa elkün  

 

dunyadiki eng dangliq  insititutlarning biri bolghan, 1441- yili xan jemeti teripidin qurulghan  en’giliye iton  inistituti Eton College oqughuChilirigha wetinimizning  nöwettiki weziyiti likisye sözlesh  men üchün tolimu shereplik  bir ish boldi.  

 

  uyghur mesilisi, Xitaylarning  sherqiy türkistanda qurghan « qayta terbiyelesh lagirliri»ning heqiqiy mahiyiti,  lagirlargha qamalghan uyghur qazaq, qirghiz bolup üch miliyundin artuq ademning 2017- yilidin biri lagirlagha qamalghanliqi toghrisida sözlep öttüm .

 

men oqughuchilargha özüm ötken yili ishligen 20 minutluq  höjjetlik filim « jawabsiz qalghan tilifun» ni qoyup bergendin kiyin,  ulargha mundaq dédim :«   men iton inistitutining  shöhritini anglighili nurghun yillar boldi.  mana bügün men charisiz, awazsiz uyghurlarning iltijasini sözleshke purset boluptu. shunga men uyghurlargha, insaniyliqqa köngül  bölidighan, adalette mustehkem turidighan  jasaretlik we wijdanliq iton inistituti oqughuChiliridin söyinimen.  men yene katta dölet erbablirining  bu mektepte oqughanliqini  bildim.  mesilen, sabiq bash ministir  dewid kamiron we  nöwettiki bash ministir borin jonson  Qatarliqlar.   

 

dimekchi bolghunum,  bu mekteptin nurghununglar kelgüside  bash ministir we siyasiyon bolushunglar mumkin.    kelgüside neqeder küchlük adem bolushunglardin qet’iynezer,  men bügün iyitqan sözlerni unutmasliqinglarni ümid qilimen!    eger bu  dunya uyghurlarning kirizisini hel qilmaydiken,  bu insaniyet  wijdanigha chüshken dagh bolidu. uyghurlarning elwette  dunyadiki herqandaq bir milletke oxshash yashash hoquqi bar,  uyghurlarni qollash üchün awaz chiqiring,  Xitayning uyghurlarni qirghin qilishigha qarshi  tik turung!».

bizde qandaq siyasiy ang bolishi kérek?

eziz eysa elkün

 

bügünki dunya bizning héssiyatimizgha yaki tarixta kim bolup yashighinimizgha emes, hazir kim bolup yashawatqinimizgha köprek ehmiyet béridu. Xitayning chong döletlik ornining künsayin éshishi, Xitay milyonlighan xelqimizni türmilerge solap, islamiy radikalliq we ashqunluqqa baghlap, gherb elliride bash kötürüwatqan «islam öchmenliki» (Islamophobia) éqimini süy’istimal qilip jazalishi we buning bilen teng uyghur mesilisining tiz sür’ette xelq’aralishishi, tebi’iyki gherb elliridiki her bir uyghurning hayatigha tesir körsitidighan, millitimizning hoquq, adalet we musteqilliq yolida basidighan uzaq siyasiy musapisi bilen zich munasiwetlik bolghan zor mesilidur.

 

undaqta bizde qandaq siyasiy ang – idrak bolishi kérek? biz awwal tarixta ötküzgen xataliqlirimizdin sawaq élishqa jür’et qilalaydighan bolishimiz, millitimizning bügünki istiqbaligha hich bir paydisi yoq, eksiche ziyan keltürgen we keltürüwatqan ötkenki esirning dogmilashqan türükChilik we islmChiliq mepkurisini arqimizgha tashlishimiz, tarixqa aylinip ketken siyasiy meghlubiyitimizni etidiki siyasiy meqsetlirimizni emelge ashurush üchün tedbirchanliq bilen qollinalaydighan, uyghur milliy menpe’etni tüp chiqish qilidighan siyasiy iqtidarimizni üzlüksiz yétildurishimiz kérek.

 

biz öz küchimiz bilen Xitaydin hoquqimizni tartip élishtin mehrum bolghan mehkum milletmiz. shunga biz dunyaning hazirqi sistémsi bilen yeni gherb dunyasi bilen bir yönilishte méngishtin bashqa yolimiz yoqtur. chünki sinap baqqan bashqa yollarning hemmisi uyghurni gumrahliqqa yüzlendürdi. kelgüsidiki uyghur mesilisi xuddi bügünki Süriye urushigha oxshash, chong küchlerning öz menpe’eti üchün ketmen chapidighan étizgha oxshap qalmasliqing aldini hazirdin bashlap élishqa teyyar turishimiz lazim.

 

qisqisi, bizde choqum dunyani we jani – jan uyghur milliy menpe’etni chüshineleydighan, uni dadilliq bilen qoghdiyalaydighan siyasiy ang bolishi, xata qilghanliqimizdin ibret élip, uni kélechek siyasiy meqsetlirimiz üchün paydiliq yollar bilen ishliteleydighan sezgür idrak bolishi kérek. biz dunyagha özimizni dunya bizni qobul qilalaydighan usulda yeni her bir kishining shexsiyitige tewe bolghan dinimiz bilen emes, milliy we irqiy kimlikimiz bilen, güzel medeniyitimiz bilen tonushturushimiz, «uyghur» dégen bu milletning hazir irqiy zulumgha uchrawatqanliqini medeniy dunya bilen bir qutupta turup, dunyaning qanun – prinsiplirida turup, insaniyliqning mewqeside turup anglitishmiz eng aqilaniliqidur.

  

téximu éniq qilip sherhlisek, dunyaning bügünki mizanigha özimizni qobul qilduralaydighan hem biz dunya mizanini qobul qilalaydighan, öz nöwitide irqiy qirghinChiliqqa uchrawatqan bügünki «uyghur» namliq bu milletning dunyada bixeter yashash hoquqini kapaletke ige qildurushni xelq’ara qanun we prinsiplar boyiche telep qilip turup, dunyaning hésdashliqi we qollishini qolgha keltüreleydighan dunya sewiyisidiki sezgür eqil, aktip diplomatiye we türlük sahelerdiki hoquq herkitimizni keng da’iride ewji aldurushimiz zörürdur. dunya bizge pursetni bermise, biz shu pursetni izdep tépishimiz, dunya bizni étirap qilmisa, biz ulargha emeliy herikitimiz bilen, delil- pakitlirimiz bilen étirap qildurushimiz kérek chünki biz irqiy qirghinChiliq bilen yoqiliwatqan bir milletmiz, insaniyet qanuni bizning insandek yashash we mewjutluq hoqoqimizni birdek étirap qilishqa we qoghdashqa mejburdur.

  

bir istibdat hakimiyet teripidin ötküziliwatqan insaniyetke qarshi jinayetlerni tosush yaki uning aldini élish – dunyadiki insanliqni we heqqaniyetni söygen her bir insanning insaniy mes’uliyitidur. biz shuninggha cheksiz ishinimizki dunya ötken esir Gérmaniye hétlir natsistliridin küchlük we adil bolghinini ispatlighinigha oxshash, bügünmu Xitay fashist hakimiyitidin küchlük we adil ikenlikini haman ispatlaydu.

  

2018- yili 1- noyabir, london.

  

menbe elkün tori